ارکان اساسی حوزه علمیه تراز انقلاب از نگاه آیت‌الله خاتمی
تهذیب نفس، فقه جواهری بصیرت انقلابی و فرهنگ جهاد
آیت‌الله سیداحمد خاتمی، عضو فقهای شورای نگهبان و استاد دروس خارج حوزه علمیه قم در گفت‌وگو با هفته‌نامه «افق حوزه»، به تبیین دیدگاه‌های راهبردی امام راحل و رهبر شهید امام خامنه‌ای(قد) پیرامون ارکان بنیادین حوزه علمیه و شاخصه‌های «طلبه تراز انقلاب» پرداخته است. به‌باور ایشان، تهذیب نفس، «جان‌مایه» تمامی مسئولیت‌های حوزوی است؛ چراکه حوزه‌ها عهده‌دار سازندگی معنوی جامعه‌اند و آن‌کس که سودای گسستن غل و زنجیر از پای مردم دارد، خود باید پیش از هر چیز، از بند علایق دنیوی آزاد باشد. در عرصه اجتهاد و نوآوری، بقای دیانت در گروی اهتمام علمی حوزه‌هاست؛ همان «فقه جواهری» که امام راحل بر آن پای می‌فشرد؛ چراکه نوآوری اصیل، تلاشی هوشمندانه در تقابل با بدعت‌گذاری است. در ساحت بصیرت سیاسی، طلبه‌ای که میان دین و سیاست تفکیک قائل شود، در تراز انقلاب نیست و شایستگی سخنگویی دین را ندارد. روحیه جهادی، فرهنگ اصیل قرآن و اهل‌بیت(ع) است که با راحت‌طلبی و عافیت‌جویی در تعارض کامل است؛ از این‌رو باید با ارائه الگوهای تراز، این روحیه در نسل نوپدید حوزوی نهادینه گردد. در نهایت، مدیریت کارآمد و شناخت دقیق خلأهای معرفتی، شاخص تحقق اهداف حوزوی است؛ رسالتی که غایت آن، تبیین ناب دین و تمهید مقدمات برای طلوع تمدن مهدوی است. آنچه در پی می‌آید، مشروح این گفت‌وگو است.
تهذیب و خودسازی
◦ در منظومه فکری حضرت امام و شهید امام خامنه‌ای(قد)، تهذیب نفس همواره محور اصلی رسالت روحانیت بوده است. حال، با لحاظ اقتضائات امروز حوزه‌های علمیه، چه سازوکارهای اجرایی برای تحقق این خودسازی وجود دارد و چگونه می‌توان مسیرِ بالندگی طلاب را از آفت‌های نفسانی و منافع شخصی پیراست؟
مسئله تهذیب نفس، مسئله مورد اهتمام همه بزرگانی است که نقشی در سازندگی معنوی انسان‌ها به‌ویژه در مدیریت حوزه داشتهاند. نه‌تنها امام شهید(قد) بلکه این مسئله در کلمات امام راحل و بزرگان دیگر هم موج می‌زند. مسئله این است که هدف حوزه‌های علمیه، سازندگی معنوی انسان‌هاست. این مهم، قطعاً بدون تهذیب نفس تحقق نمی‌یابد. آن کسی می‌تواند غل و زنجیر را از پای مردم باز کند که خود در غل و زنجیر نباشد. ذات نایافته از هستی‌بخش
چون تواند که بود هستی‌بخش1
انبیا که اول استاد در این عرصه‌اند، در برنامه آنها ابتدا [يُزَكِّيهِمْ] هست و بعد [وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ]2 یک جا [یُعَلِّمُهُمُ] مقدم [يُزَكّيهِم] شده است. [يَتلوا عَلَيهِم آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الكِتابَ وَالحِكمَةَ وَيُزَكّيهِم]3 و آن برای این است که ترتیب لحاظ شده است. به هرحال اگر امیال نفسانی و منافع شخصی به میان آید، اهداف والای الهی گم می‌شود.
علم و نوآوری
◦ از نگاه رهبر معظم شهید، بقای دین مدیون تلاش علمی حوزه‌هاست و بدون نوآوری و ژرف‌یابی، حرکت متوقف می‌شود. حوزه علمیه امروز برای پاسخگویی به سؤال‌ها و ابهامات تازه انقلاب، چه نوآوری‌های علمی و روش شناختی را باید در دستور کار قرار دهد؟
بی‌تردید، صیانت از حریم دین پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، بر عهده امامان معصوم(ع) بوده است؛ از همین‌رو، پیامبرگرامی(ص) آنان را به‌عنوان جانشینان برحق خویش معرفی فرمود. در نگرش نبوی و ائمه هدی(ع) دین، برنامه‌ای جامع برای زندگی و نظام‌بخش برای تمامی ساحت‌های حیات بشری است؛ لذا آیین‌نامه زندگی سعادتمندانه را آنان ترسیم کرده‌اند.آنچه اهمیت راهبردی دارد، تبیین و تشریح عالمانه این آیین‌نامه‌ها توسط حوزه‌های علمیه است. در این ساحت، نوآوری، نقشی تعیین‌کننده دارد؛ با این‌حال، ضرورت دارد میان دو سنخ نوآوری تفکیک قائل شد: نخست، نوآوری مذموم که در لسان روایات از آن به «بدعت» تعبیر شده است و عالمان دین مکلف‌اند در برابر آن، مواضعی صریح و قاطع اتخاذ نمایند که پیامبر اکرم(ص)فرمودند: «إِذَا ظَهَرَتِ الْبِدَعُ فِي أُمَّتِي فَلْيُظْهِرِ اَلْعَالِمُ عِلْمَهُ فَمَنْ لَمْ يَفْعَلْ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُاَللَّهِ».4
دوم، نوآوری‌های صحیح و نظام‌مند است که امام راحل(قد) از آن به «فقه جواهری» تعبیر فرمودند؛ مکتبی که تجلی تعبّد محض در برابر نصوص دینی است. بدیهی است کسانی که از این «عنصر بنیادین» بی‌بهره باشند، از ارائه نوآوری صحیح و بالنده ناتوان خواهند بود.
بصیرت و فهم سیاسی
◦ شهید امام خامنه‌ای تأکید دارند که فهم و هدایت سیاسی حوزه، باید سطح بسیار بالایی باشد و قم قلب معرفتی جهان اسلام است. طلبه تراز انقلاب برای ایفای نقش پاسخگویی به مسائل منطقه و جهان، چه شاخص‌های بصیرتی را باید کسب کند؟
دین به‌عنوان آیین جامع زندگی، نمی‌تواند نسبت به عرصه خطیر سیاست-در معنای صحیح آن- بی‌برنامه باشد؛ از این‌رو، طلبه‌ای که فاقد بصیرت سیاسی، شناخت مبانی فکری خویش و درک تحولات جهانی باشد، شایستگی ایفای نقش «سخنگوی دین» را نخواهد داشت.حضرت امام صادق(ع) در کلامی راهبردی می‌فرمایند: «العالِمُ بِزَمانِهِ، لا تَهجُمُ عَلَيهِ اللَّوابِسُ»؛5 یعنی شخص آگاه به مقتضیات زمان خویش، هرگز آماج هجوم شبهات و غبار فتنه‌ها قرار نمی‌گیرد. بر این اساس، طلبه‌ای که ساحت دین را از عرصه سیاست حکیمانه منفک می‌پندارد، از شاخصه‌های «طلبه تراز انقلاب اسلامی» بی‌بهره است و شایستگی ایفای نقش «سخنگوی دین» را نخواهد داشت.
در روایات آمده است: «كَانَتْ بَنُوإِسْرَائِيلَ تَسُوسُهُمُ الْأَنْبِيَاءُ»6؛ چنین بود که بنی‌اسرائیل همواره پیامبرانشان، سیاست آنها را بر عهده داشتند.
این بدان معناست که سکان هدایت، رهبری و تدبیر تمامی شؤون جوامع بشری، در ید قدرت پیامبران عظام(ع) قرار داشت. در زیارت شریف جامعه کبیره، ما امامان معصوم(ع) را «ساسَةَالْعِباد»7 -یعنی راهبران و تدبیرکنندگان امور بندگان خدا- خطاب می‌کنیم. حال طلبه چگونه می‌تواند داعیه‌دار تبعیت از مسیر نورانی این انوار مقدسه باشد، اما ساحت قدسی دین را از عرصه سیاست و مدیریت جامعه جدا بداند؟
روحیه جهادی
◦به‌اعتقاد امام شهید(رض)، بدون مجاهدت نه به دنیا و نه به آخرت نمی‌توان رسید و روحانی خسته و راحت‌طلب، بار را بر زمین می‌گذارد. چگونه می‌توان روحیه جهادی، خستگی‌ناپذیری و مبارزه مستمر را در نسل جدید طلاب نهادینه کرد؟
فرهنگ جهاد، فرهنگ قرآن و اهل‌بیت(ع) است. فرهنگ جهاد یعنی فرهنگ تلاش در راه دین؛ که هرگونه تلاشی را در بر می‌گیرد: از تلاش نظامی که نامش قتال است: [وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ]8؛ تا تلاش اقتصادی یا همان اقتصاد مقاومتی، برای اینکه بر روی پای خود بایستیم تا تکانه‌ای بیرونی، اقتصاد ما را نلرزاند: «فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ» و سرانجام تلاش فرهنگی؛ همان که امام شهید(قد) نامش را «جهاد تبیین» گذارد: [الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ‌اللَّهِ].9فرهنگ جهاد، با راحت‌طلبی و عافیت‌طلبی میانه‌ای ندارد. «لا تَجتَمِعُ العَزیمَةُ و وَليمَةٌ »10؛ عزم و اراده با خوش‌گذرانی سازگاری ندارد. فرهنگ جهاد، آمادگی مدام برای حفظِ دین است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ»؛ «حِذْر»11 (آمادگی و احتیاط)، وسیله حفظ است و همواره باید در این عرصه در صحنه بود.
آنکه در راهِ طلب خسته نگردد هرگز
پای پُرآبله بادیه‌پیمای من است12
راهبرد نهادینه‌سازی فرهنگ جهادی در میان نسل جدید حوزوی، تبیین مستمر این ارزش‌ها و برجسته‌سازی الگوهای عینی جهاد است.
حضرت امام خمینی، رهبرشهید، امام خامنه‌ای(قد) و شهدای والامقام انقلاب، اسوه‌های تمام‌عیار مجاهدت‌اند. در تبیین سیره این خوبان، نباید به یادکردهای مقطعی بسنده شود؛ بلکه نیازمند «بازخوانی مستمر» و «گفتمان‌سازی مداوم» است تا روحیه جهادی در جان نسل جدید حوزوی نهادینه و پایدار گردد.
سالکی را گفت آن پیر کهن
چند از مردان حق گویی سخن
گفت خوش آید زبان را بر دوام
آنک می‌گویند از مردان مدام
گر نیم زیشان، ازیشان گفته‌ام
خوش‌دلم کین قصه از جان گفته‌ام
گر ندارم از شکر جز نام بهر
این بسی به زان که اندر کام زهر13
ملاک دستیابی به اهداف
◦ شهید امام خامنه‌ای(قد) از نارسایی‌هایی چون کمبود مبلغ، عقب‌ماندگی حوزه از زمان و نشناختن وضع زمانه سخن می‌گوید. ملاک و میزان تحقق کامل اهداف حوزه علمیه چیست و حوزه برای پرکردن این فاصله‌ها چه اولویت‌هایی باید داشته باشد؟
آنچه زمینه‌ساز رفع نارسایی‌ها و پرکننده خلأهای مدیریتی است، «تدبیرحکیمانه» و «کارآمدی نظام‌مند» است. بحمدالله، با رویکرد تحول‌گرایانه حاکم بر حوزه علمیه قم و درایت شورای‌عالی و مدیریت آن، نوید رفع این خلأها و دستیابی به افق‌های مطلوب، مشهود است؛ از این‌رو، باید به نهادهای برخاسته از هدایت مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) و مورد عنایت مراجع عظام تقلید، با دیده اعتماد و امید نگریست. با این‌همه، نخبگان و دلسوزان حوزوی، نباید از ارائه طرح‌های سازنده غفلت ورزند؛ چراکه حوزه علمیه، میراث مشترک تمامی کسانی است که دغدغه دین و تعالی مکتب را دارند. بر این اساس، مقتضای مسئولیت همگانی، عمل به حدیث شریف «كُلُّكُم راعٍ وَكُلُّكُم مَسؤولٌ عَن رَعِيَّتِهِ»14 است که بر دوش یکایک ما سنگینی می‌کند.
مواجهه با چالش‌های کشور
◦ رهبر شهید ده اصل را برای مواجهه با چالش‌های اجتماعی برمی‌شمارد؛ از مواجهه فعال و شجاعانه تا شناخت دقیق واقعیت‌های میدان. نقش حوزه علمیه و طلاب در به‌کارگیری این اصول برای مدیریت چالش‌های امروز کشور چیست و چگونه می‌توانند در این میدان پیشرو باشند؟
شایسته است نشریه«افق حوزه» به تبیین این ده اصل همت گمارد و از کارشناسان و صاحب‌نظران عرصه‌های یادشده، درخواست کند تا راهکارهای اجرایی خود را در این راستا عرضه نمایند. نقش حوزه علمیه در این میان، شناخت و معرفی اصولی این مبانی، ارائه راهکارهای کارآمد و اهتمام به اجرایی‌کردن آن‌هاست؛ به‌گونه‌ای که هم‌زمان، اقتضائات میدان را به‌دقت شناخته و رویکرد «مواجهه فعال» را در این عرصه‌ها سرلوحه کار خود قرار دهد.
حوزه علمیه؛ از تبیین احکام تا تمدن‌سازی
◦ با توجه به اینکه رسالت پیامبر اکرم(ص) فراتر از تبیین عقاید بود و صرفاً به اجرای احکام محدود نمی‌شد، بلکه شامل طراحی ساختار سیاسی و اجتماعی نیز بود، پرسش اینجاست که حوزه علمیه در عصر حاضر چگونه می‌تواند علاوه بر «تربیت فقیه و مفسر»، ظرفیت‌های خود را جهت «آموزش نیروهای مأمور به اداره و امامت جامعه» و بازسازی تمدن وحیانی بازآرایی نماید؟
اینکه مطرح نمودید، رسالت پیامبر(ص) فراتر از تبیین عقاید بود و صرفاً اجرای احکام نیست؛ باید گفت رسالت نبوی، در حقیقت عین همین ساحت‌های سه‌گانه است؛ چراکه عقاید، اخلاق و احکام، ارکان اصلی مأموریت پیامبر اکرم(ص) برای امت‌سازی بوده‌اند؛ چنان‌که امروز نیز بیش از یک میلیارد مسلمان، با افتخار، پیرو آن مکتب الهی‌اند.تحقق احکام، در واقع تحقق عینی دین و ضامن سعادت بشریت است. بازسازی «تمدن وحیانی» نیز جز از رهگذر اقامه تمامی ابعاد دین میسر نخواهد بود؛ از این‌رو، رسالت همیشگی حوزه‌های علمیه، تبیین عالمانه دین و زمینه‌سازی برای تحقق این تمدن عظیم است.
..............................................
پی‌نوشت‌ها
1. این بیت زیبا و پرمحتوا از نورالدین عبدالرحمن جامی، شاعر، عارف و فیلسوف بزرگ ایرانی قرن نهم هجری است و در کتاب «سبحةالابرار» او که از آثار منظوم و در قالب مثنوی است، درج شده است.
2. سوره مبارکه جمعه، آیه 2.
3. سوره مبارکه بقرة، آیه ۱۲۹.
4. الکافي (ط - الإسلامیة)، ج 1، ص 54.
5. تحف‌العقول ابن شعبه حرانی، ص 356.
6. محاضرات فی الالهیاتِ آیت‌الله‌العظمی سبحانی، جلد 1 ص 368.
7. زیارت جامعه کبیره، به‌نقل از «من لا یحضره الفقیه» شیخ صدوق.
8. سوره مبارک انفال، آیه 39.
9. سوره مبارکه فتح، آیه 29.
10. سوره مبارکه احزاب، آیه 39.
11. سوره مبارکه نساء، آیه 71.
12. نهج‌البلاغه، الخطبة 241.
13. دیوان فرخی یزدی، شماره ۴۹.
14. دیوان عطار نیشابوری.
15. إرشاد القلوب، جلد۱، ص۱۸۴.
ارسال دیدگاه
