نماینده مردم استان گیلان در مجلس خبرگان رهبری، با تأکید بر جامعیت علمی، توانایی‌های ادبی و مجاهدت‌های تبلیغی آیت‌الله حاج شیخ محمد واصف لاهیجی(ره)، خواستار بازشناسی ابعاد علمی و معرفی آثار این عالم گیلانی شد.
استاد رمضانی گیلانی، دبیرکل مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)، 7 آبان در مراسم یادبود سی‌امین سالگرد رحلت این عالم ربانی در قم، با اشاره به ابعاد گسترده علمی، فقهی، فلسفی، ادبی و تبلیغی این شخصیت حوزوی اظهار کرد: جامعیت علمی آیت‌الله واصف لاهیجی به‌گونه‌ای است که شناخت کامل ابعاد شخصیت او نیازمند بررسی و تأمل بیشتری است و به نظر می‌رسد، این عالم برجسته همچنان در جامعه علمی ما ناشناخته مانده است.
استاد حوزه علمیه قم، با بیان اینکه حوزه‌های علمیه در روزگار کنونی نیز در برخورداری از شخصیت‌هایی که در مجموعه گسترده‌ای از علوم تخصص داشته باشند، با محدودیت مواجه‌اند، افزود: اگر شخصیتی، علاوه بر تسلط بر علوم حوزوی، در حوزه‌های نوین همچون فیزیک، ریاضیات و شیمی نیز دانش گسترده‌ای داشته باشد و هم‌زمان با تسلط بر ادبیات، چندین دیوان شعری از خود بر جای گذارد، با شخصیتی کم‌نظیر مواجه هستیم.
تألیف مباحث پیچیده اصولی و فقهی ... در قالب منظوم
بنده حدود ۴۵ تا ۴۶ سال با کتاب‌های حوزوی سروکار داشته‌ام؛ اما پس از مطالعه برخی آثار و نوشته‌های مربوط به این شخصیت در روزهای اخیر، به این نتیجه رسیده‌ام که حتی برای اظهارنظر درباره برخی ابعاد علمی و ادبی او باید با احتیاط و تأمل بیشتری پیش رفت.
اینکه شخصیتی مباحث کتاب «کفایة‌الاصول» را در بیش از هزار بیت به نظم درآورد، به فهم عمیق اصولی نیاز دارد؛ همچنین به نظم‌کشیدن مباحث فقهی در حدود ۱۷۰ بیت، مستلزم برخورداری از دانش فقهی است و سرودن مباحث منطق در ۲۲ سالگی نیز نشان‌دهنده تسلط بر این دانش است.
ابتکارهای ادبی و سروده‌های بدیع
به نظم درآوردن مباحث حکمت، کاری دشوار است و به توانایی علمی و ادبی ویژه‌ای نیاز دارد. آیت‌الله واصف لاهیجی(ره) علاوه بر تسلط بر حوزه‌های مختلف دانش، در شعر و زبان‌های گوناگون نیز توانمندی‌های قابل توجهی داشته و برخی از سروده‌های او از ابتکارهای ادبی خاصی برخوردار است؛ از جمله اشعار منکوسه که برای روشن‌شدن ابعاد فنی و ادبی‌شان، نیازمند مطالعه و تأمل بیشتری است.
برخی افراد متناسب با شناخت خود، این شخصیت را با شیخ بهایی مقایسه کرده‌اند، چون از نظر جامعیت علمی، شخصیتی قابل تأمل است، لذا باید برای شناخت دقیق‌تر ابعاد علمی و ادبی او، پژوهش‌های گسترده‌تری انجام شود.
لزوم معرفی شخصیت‌های برجسته علمی و اخلاقی
شناخت این بزرگان تنها به آشنایی با آثار فقهی و اصولی آنان محدود نمی‌شود و ابعاد اخلاقی، تربیتی و سلوک دینی آنان نیز شایسته بررسی است.
در کتاب «ستارگان حرم»، ۱۸۸ اثر از این شخصیت ثبت شده است؛ البته درباره برخی آثار، توضیح و معرفی دقیق‌تری لازم است و گزارش‌هایی نیز از وجود مقالات دیگر و از بین‌رفتن بخشی از نوشته‌های او مطرح شده است. از جمله آثاری که در روزهای اخیر مطالعه کرده‌ام، کتاب «هنر و مذهب در خدمت خلق» است که می‌تواند بخشی از گستره فکری و نگاه این عالم به پیوند دانش، هنر و دین را نشان دهد.
ضرورت بازشناسی میراث علمی بزرگان
آیت‌الله واصف لاهیجی، از چهره‌های کم‌نظیر استان گیلان بود و به نظر می‌رسد، شناخت ابعاد مختلف شخصیت او، معرفی آثار و بررسی دقیق میراث علمی‌اش، باید بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد. پاسداشت این شخصیت‌ها تنها برگزاری مراسم بزرگداشت نیست؛ بلکه باید زمینه شناخت آثار، بررسی علمی اندیشه‌ها و معرفی خدمات آنان به نسل جدید فراهم شود.
تبلیغ دین از نوجوانی تا سال‌های پایانی عمر
ایشان در ۱۷ سالگی ملبس به لباس روحانیت شد و از همان دوران تا حدود ۷۰ سالگی، به فعالیت تبلیغی ادامه داد. این عالم در مناطق مختلف، از جمله اصفهان و شهرهای اشتوتگارت و فرانکفورت آلمان، به تبلیغ رفت. آیت‌الله واصف لاهیجی(ره) در بخشی از دوران حضور خود در آلمان، اشعار منکوسه‌اش را سرود و در مقطعی نیز در فرانکفورت برای ساخت مسجد فعالیت داشت.
برخی به ایشان گفته بودند که با توجه به جایگاه علمی و اجتهادی‌اش، بهتر است در روستای خود به تبلیغ نپردازد؛ اما آیت‌الله واصف لاهیجی شأن خود را در خدمت تبلیغ دین می‌دانست و در طول بیش از پنج دهه فعالیت تبلیغی، این مسیر را ادامه داد. ایشان حتی در سال‌های پایانی عمر، تا پیش از بیماری منتهی به رحلت، از فعالیت تبلیغی دست نکشید و تنها در چند سال پایانی، کیفیت حضورشان در روستای محل خدمت سابق تغییر یافت.
نباید خدمت تبلیغی را صرفاً به تدریس در مراکز علمی یا فعالیت در محیط‌های شناخته‌شده محدود کرد؛ بلکه حضور در میان مردم و پاسخ‌گویی به نیازهای دینی آنان، بخشی اساسی از رسالت روحانیت است.
دفاع علمی از دین در برابر جریان‌های فکری معارض
این عالم در کنار فعالیت‌های علمی و تبلیغی، نسبت به جریان‌های فکری معارض با دین نیز حساسیت داشت و درصدد پاسخ‌گویی به آنها برمی‌آمد. فضای فکری و سیاسی سال‌های ۱۳۲۸ و ۱۳۲۹ و فعالیت حزب توده در ایران، جریان‌های مادی‌گرا و ضد دینی در عرصه‌های مختلف فعالیت داشتند و آیت‌الله واصف لاهیجی از جمله عالمانی بود که با چاپ کتاب «احراق لانه‌های فساد» و با شواهد و استدلال‌های عقلی و منطقی، اندیشه‌های حزب توده را به‌خوبی نقد کرد و اهداف پلید و استعماری پدیدآورندگان آن را با قلمی شیوا و محکم تبیین نمود و با شناخت جریان‌های فکری زمان خود، به دفاع از دین و پاسخ‌گویی به چالش‌های فکری پرداخت.
بازخوانی اندیشه آیت‌الله واصف لاهیجی درباره تقلید
کتاب «از چه شخصیتی باید تقلید کنیم؟» از آثار آیت‌الله واصف لاهیجی که در سال ۱۳۴۲ نوشته شده، از جمله آثاری است که بازخوانی آن می‌تواند در شناخت شیوه استدلال و نگاه این عالم به مسائل دینی و فقهی مؤثر باشد. فرزند این عالم، دکتر جعفر واصف، در تحقیق و آماده‌سازی آثار او تلاش‌های زیادی کرده است. بررسی دقیق چنین آثاری نشان می‌دهد که آیت‌الله واصف لاهیجی در تبیین موضوعات دینی، از ادبیات استدلالی و متناسب با مسائل زمان خود بهره می‌گرفت.
در این اثر، رجوع افراد به متخصصان در حوزه‌های گوناگون زندگی، امری طبیعی و مبتنی بر فطرت و ارتکاز انسانی معرفی می‌شود؛ همان‌گونه که انسان برای درمان به پزشک و برای امور فنی و ساختمانی به مهندس مراجعه می‌کند، در مسائل دینی نیز رجوع به متخصص دین، محدث، مجتهد و مرجع دینی امری بدیهی و عقلانی است.
شیخ انصاری(رض) در کتاب «کفایة‌الاصول» درباره استدلال عقلی بر تقلید تأکید دارد؛ اما آیت‌الله واصف لاهیجی در اثر خود، با تکیه بر مبانی فطری و ارتکازی، این موضوع را از زاویه‌ای دیگر نیز توضیح می‌دهد و به تبیین چرایی رجوع افراد غیرمتخصص به متخصصان می‌پردازد.
نوآوری‌های ادبی؛ از شعر چندزبانه تا سروده‌های منکوسه
برخی ویژگی‌های کم‌نظیر آثار ادبی آیت‌الله واصف لاهیجی که گلچینی از این آثار در کتاب «هنر و دین در خدمت خلق» جمع‌آوری شده است، از نظر ساختار ادبی و شیوه چینش واژگان و ابیات، ویژگی‌هایی دارند که فهم دقیق آنها، نیازمند بررسی تخصصی است. در برخی آثار، ترکیب فارسی و عربی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های زبانی دیگر، از جمله گیلکی و کردی، به چشم می‌خورد و این ویژگی‌ها از ابتکارهای ادبی او حکایت دارد. ضروری است برای درک دشواری برخی از این سروده‌ها حتی برای آشنایان با ادبیات عرب، از دیدگاه متخصصان زبان و ادبیات برای تحلیل دقیق این آثار استفاده کرد.
ابعاد گسترده علمی، ادبی، تبلیغی و اجتماعی
آیت‌الله واصف لاهیجی شخصیتی برخوردار از ابعاد گسترده علمی، ادبی، تبلیغی و اجتماعی بود و شناخت جامع او مستلزم آن است که آثارش به‌صورت روشمند گردآوری، تصحیح، تحلیل و معرفی شود.
ضرورت توجه بیشتر به معرفی مفاخر علمی
بازشناسی این میراث علمی، مسئولیتی بر عهده مراکز حوزوی، دانشگاهی و فرهنگی است و توجه بیشتر به معرفی مفاخر علمی گیلان و انتقال تجربه‌های علمی، اخلاقی و تبلیغی آنان به نسل‌های آینده ضرورت دارد.