1. نگاهی به مفهوم جهاد 
این واژه در لغت به‌معناى تلاش و کوشش براى انجام هر کارى است.1 ‌جهاد یک قانون عمومى در عالم آفرینش است و همه موجودات زنده جهان اعم از نباتات و حیوانات به‌وسیله جهاد، موانع را از سر راه خود بر مى‌دارند تا بتوانند به کمالات مطلوب خود برسند؛ به‌عنوان مثال، ریشه درختى را مى‌بینیم که براى به‌دست‌آوردن غذا و نیرو، به‌طور دائم در حال فعالیت و حرکت است و اگر روزى این فعالیت و کوشش را ترک گوید، ادامه زندگى براى او غیرممکن است.
به‌همین دلیل در هنگامى که در حرکت خود در اعماق زمین با موانعى برخورد کند، اگر بتواند آنها را سوراخ کرده و از آنان مى‌گذرد. عجیب این است که ریشه‌هاى لطیف، گاهى همانند مته‌هاى فولادى به نبرد با موانع برمى‌خیزند و اگر احیانا این توانایى را نداشت، راه خود را کج کرده و با دورزدن از آن مانع مى‌گذرد. در وجود خود ما در تمام شبانه‌روز حتى در ساعاتى که در خوابیم نبرد عجیبى میان گلبول‌هاى سفید خون ما و دشمنان مهاجم وجود دارد که اگر یک‌ساعت این جهاد خاموش گردد و مدافعان کشور تن دست از پیکار بکشند، انواع میکرب‌هاى موذى در دستگاه‌هاى مختلف رخنه کرده و سلامت ما را به مخاطره خواهند افکند.
و عین همین مطلب در میان جوامع انسانى و اقوام و ملل عالم وجود دارد. آنانى که همیشه در حال «جهاد» و «مراقبت» به سر مى‌برند، همواره زنده و پیروزند و دیگرانى که به فکر خوش‌گذرانى و ادامه زندگى فردى هستند، دیر یا زود از بین رفته و ملتى زنده و مجاهد جاى آنها را خواهند گرفت و همین است که رسول گرامى اسلام(ص) مى‌فرماید: «فمن ترک الجهاد البسه اللَّه ذلا وفقرا فى معیشته ومحقا فى دینه ان اللَّه اعز امتى بسنابک خیلها ومراکز رماحها؛2 آن کس که جهاد را ترک گوید، خدا بر اندام او لباس ذلت مى‌پوشاند و فقر و احتیاج بر زندگى و تاریکى بر دین او سایه شوم مى‌افکند. خداوند پیروان مرا به‌وسیله سم ستورانى که به میدان جهاد پیش مى‌روند و به‌وسیله پیکان‌هاى نیزه‌ها، عزت مى‌بخشد.»
و به‌مناسبت دیگرى مى‌فرماید: «اغزوا تورثوا ابنائکم مجدا؛3 جهاد کنید تا مجد و عظمت را براى فرزندان‌تان به میراث بگذارید!»
و امیر مؤمنان على ع در ابتداى خطبه جهاد چنین مى‌فرماید: « ... فان الجهاد باب من ابواب الجنة فتحه اللَّه لخاصة اولیائه وهو لباس التقوى ودرع اللَّه الحصینة وجنته الوثیقة، فمن ترکه رغبة عنه البسه اللَّه ثوب الذل وشمله البلاء ودیث بالصغار و القماءة... ؛4 جهاد درى است از درهاى بهشت که خداوند آن را به روى دوستان خاص خود گشوده است. جهاد، لباس پرفضیلت تقوى است جهاد، زره نفوذناپذیر الهى است. جهاد، سپر محکم پروردگار است. آن کس که جهاد را ترک گوید، خداوند بر اندام او لباس ذلت و بلا مى‌پوشاند و او را در مقابل دیدگاه مردم خوار و ذلیل جلوه مى‌دهد ... .»
ضمناً باید توجه داشت که جهاد، تنها به‌معنى جنگ و نبرد مسلحانه نیست؛ بلکه هر نوع تلاش و کوششى را که براى پیشبرد اهداف مقدس الهى انجام گیرد، شامل مى‌شود و به این ترتیب، علاوه بر نبردهاى دفاعى و گاهى تهاجمى، مبارزات علمى، منطقى، اقتصادى، فرهنگى و سیاسى را نیز در بر مى‌گیرد.5 بنابراین معنای جهاد به نبردهای دفاعی فقط ختم نمی‌شود و کوشش انسان برای سایر زمینه‌های مبارزاتی را در بر می‌گیرد.
  2. اقسام و اهداف جهاد در اسلام‌
بعضى از غرب‌زده‌ها، اصرار دارند جهاد اسلامى را منحصراً در جهاد دفاعى خلاصه کنند و با هر زحمتى که هست، تمام غزوات پیغمبر اکرم(ص) و یا جنگ‌هاى بعد از آن‌حضرت را، در این راستا توجیه کنند؛ درحالى‌که نه دلیلى بر این مسئله داریم و نه تمام غزوات رسول‌اللَّه(ص) در این معنى خلاصه مى‌شود. بهتر این است به‌جاى این استنباط‌هاى نادرست به قرآن باز گردیم و اهداف جهاد را از قرآن بگیریم؛ اهدافى که همه منطقى و قابل عرضه‌کردن به دوست و دشمن است.
خداوند متعال در آیات 190تا 193 سوره بقره در قرآن می‌فرماید: [وَقاتِلُوا فِی سَبِیلِ‌اللَّهِ الَّذِینَ یُقاتِلُونَکُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ (190) وَاقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِالْحَرامِ حَتَّى یُقاتِلُوکُمْ فِیهِ فَإِنْ قاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ کَذلِکَ جَزاءُ الْکافِرِینَ (191) فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (192) وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَیَکُونَ الدِّینُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلاَّ عَلَى الظَّالِمِینَ (193)؛ و در راه خدا، با کسانى که با شما مى‌جنگند، نبرد کنید و از حد تجاوز نکنید که خدا تعدى‌کنندگان را دوست نمى‌دارد.(190) و آنها را [بت‌پرستانى که از هیچ‌گونه جنایتى ابا ندارند] هر کجا یافتید، به قتل برسانید و از آنجا که شما را بیرون ساختند [مکه‌]، آنها را بیرون کنید و فتنه (و بت‌پرستى) از کشتار هم بدتر است و با آنها، در نزد مسجدالحرام (در منطقه حرم)، جنگ نکنید؛ مگر اینکه در آنجا با شما بجنگند. پس اگر (در آنجا) با شما پیکار کردند، آنها را به قتل برسانید؛ چنین است جزاى کافران.(191) و اگر خوددارى کردند، خداوند آمرزنده و مهربان است.(192) و با آنها پیکار کنید تا فتنه (و بت‌پرستى و سلب آزادى از مردم) باقى نماند و دین، مخصوص خدا گردد. پس اگر (از روش نادرست خود) دست برداشتند، (مزاحم آنها نشوید؛ زیرا) تعدى جز بر ستمکاران روا نیست.(193)[
چنان که در آیات بالا خواندیم، جهاد در اسلام براى چند هدف مجاز شمرده‌ شده است.
الف) جهاد براى خاموش‌کردن فتنه‌ها و به‌تعبیر دیگر جهاد ابتدایى آزادى‌بخش
مى‌دانیم خداوند دستورها و برنامه‌هایى براى سعادت و آزادى و تکامل و خوشبختى و آسایش انسان‌ها طرح کرده است و پیامبران خود را موظف ساخته که این دستورها را به مردم ابلاغ کنند. حال اگر فرد یا جمعیتى ابلاغ این فرمان‌ها را مزاحم منافع پست خود ببینند و سر راه دعوت انبیاء(ع) موانعى ایجاد نمایند، آنها حق دارند نخست از طریق مسالمت‌آمیز و اگر ممکن نشد، با توسل به زور، این موانع را از سر راه دعوت خود بردارند و آزادى تبلیغ را براى خود کسب کنند.
به‌عبارت دیگر، مردم در همه اجتماعات این حق را دارند که نداى منادیان راه حق را بشنوند و در قبول دعوت آنها آزاد باشند. حال اگر کسانى بخواهند، آنها را از حق مشروعشان محروم سازند و اجازه ندهند، صداى منادیان راه خدا به گوش جان آنها برسد و از قید اسارت و بردگى فکرى و اجتماعى آزاد گردند، طرفداران این برنامه حق دارند، براى فراهم‌ساختن این آزادى از هر وسیله‌اى استفاده کنند و از اینجا ضرورت «جهاد ابتدایى» در اسلام و سایر ادیان آسمانى روشن مى‌گردد. همچنین اگر کسانى مؤمنان را تحت فشار قرار دهند که به آیین سابق بازگردند، براى رفع این فشار نیز از هر وسیله‌اى مى‌توان استفاده کرد.6
ب) جهاد دفاعى‌
آیا صحیح است کسى به انسان حمله کند و او از خود دفاع ننماید؟ یا ملتى متجاوز و سلطه‌گر بر ملت دیگر هجوم ببرند و آنها دست روى دست گذارده، نابودى کشور و ملت خویش را تماشا کنند. در اینجا تمام قوانین آسمانى و بشرى به شخص یا جمعیتى که مورد هجوم واقع شده، حق مى‌دهد که براى دفاع از خویشتن به‌پا خیزد و آنچه در قدرت دارد، به کار برد و از هرگونه اقدام منطقى براى حفظ موجودیت خویش فروگذار نکند.
این نوع جهاد را، «جهاد دفاعى» مى‌نامند؛ جنگ‌هایى مانند جنگ احزاب، احد، موته، تبوک و حنین و بعضى دیگر از غزوات اسلامى، جزء این بخش از جهاد بوده و جنبه دفاعى داشته است. هم‌اکنون بسیارى از دشمنان اسلام که جنگ را بر مسلمین تحمیل کرده‌اند و سرزمین‌هاى اسلامى را اشغال نموده و منابع آنها را زیر سلطه خود گرفته‌اند، چگونه اسلام اجازه مى‌دهد در مقابل آنها سکوت شود؟7
ج) جهاد براى حمایت از مظلومان‌
شاخه دیگرى از جهاد که در آیات دیگر قرآن به آن اشاره شده، جهاد براى حمایت از مظلومان است، در آیه 75 سوره نساء چنین آمده: [وَما لَکُمْ لا تُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ‌اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْیَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ نَصِیراً؛ چرا در راه خدا و در راه مردان و زنان و کودکانى که (به دست ستمگران) تضعیف شده‌اند، پیکار نمى‌کنید؟! همان افراد (ستمدیده‌اى) که مى‌گویند: خدایا! ما را از این شهر (مکه) که اهلش ستمگرند، بیرون ببر و براى ما از سوى خود، ولیى قرار ده و براى ما از سوى خود یار و یاورى معیّن فرما].
به این ترتیب، قرآن از مسلمانان مى‌خواهد که هم در راه خدا و هم مستضعفان مظلوم، جهاد کنند و اصولاً این دو از هم جدا نیستند و با توجه به اینکه در آیه فوق قید و شرطى نیست، این مظلومان و مستضعفان در هر نقطه جهان باشند، باید از آنها دفاع کرد؛ نزدیک و دور، داخل و خارج کشور نیز تفاوت نمى‌کند.
و به‌تعبیر دیگر حمایت از مظلومان در مقابل ظالمان در اسلام یک اصل است که باید مراعات شود؛ حتى اگر به جهاد منتهى گردد. اسلام اجازه نمى‌دهد، مسلمانان در برابر فشارهایى که به مظلومان جهان وارد مى‌شود، بى‌تفاوت باشند و این دستور یکى از ارزشمندترین دستورات اسلامى است که از حقانیت این آیین خبر مى‌دهد.8
د) جهاد براى محو شرک و بت‌پرستى‌
اسلام آزادى عقیده را محترم مى‌شمرد و هیچ‌کس را با اجبار دعوت به سوى این آیین نمى‌کند؛ به‌همین دلیل به اقوامى که داراى کتاب آسمانى هستند، فرصت کافى مى‌دهد که با مطالعه و تفکر آیین اسلام را بپذیرند و اگر نپذیرفتند، با آنها به‌صورت یک «اقلیت هم‌پیمان» (اهل ذمه) معامله مى‌کند و با شرایط خاصى که نه پیچیده است و نه مشکل، با آنها همزیستى مسالمت‌آمیز برقرار مى‌نماید؛ در عین حال نسبت به شرک و بت‌پرستى، سختگیر است؛ زیرا شرک و بت‌پرستى نه دین است و نه آیین و نه محترم شمرده مى‌شود؛ بلکه یک نوع خرافه و انحراف و حماقت و درواقع یک نوع بیمارى فکرى و اخلاقى است که باید به هر قیمت که ممکن شود، آن را ریشه‌کن ساخت.
کلمه آزادى و احترام به فکر دیگران، در مواردى به‌کار برده مى‌شود که فکر و عقیده لااقل یک ریشه صحیح داشته باشد؛ اما انحراف و خرافه و گمراهى و بیمارى چیزى نیست که محترم شمرده شود و به‌همین دلیل، اسلام دستور مى‌دهد که بت‌پرستى به هر قیمتى که شده است، حتى به‌قیمت جنگ، از جامعه بشریت ریشه‌کن گردد. بت‌خانه‌ها و آثار شوم بت‌پرستى اگر از طرق مسالمت‌آمیز ممکن نشد، با زور ویران و منهدم گردند.
آرى اسلام مى‌گوید: باید صفحه زمین از آلودگى به شرک و بت‌پرستى پاک گردد و به همه مسلمین نوید مى‌دهد که سرانجام توحید و یکتاپرستى به تمام جهان حاکم خواهد شد و شرک و بت‌پرستى ریشه‌کن خواهد گشت.
از آنچه در بالا- در مورد اهداف جهاد- آمد، روشن مى‌شود که اسلام جهاد را با اصول صحیح و منطق عقل هماهنگ ساخته و هرگز آن را وسیله سلطه‌جویى و کشورگشایى و غصب حقوق دیگران و تحمیل عقیده و استعمار و استثمار قرار نداده است.
ولى مى‌دانیم دشمنان اسلام سخنان زیادى بر ضد مسئله جهاد اسلامى ایراد کرده‌اند و اسلام را متهم به خشونت و توسل به‌زور و شمشیر براى تحمیل عقیده ساخته‌اند و به این قانون اسلامى سخت هجوم برده‌اند. به نظر مى‌رسد، وحشت آنها از پیشرفت اسلام در جهان، به‌خاطر معارف قوى و برنامه‌هاى حساب‌شده، سبب شده است که از اسلام چهره دروغین وحشتناکى بسازند تا جلوی پیشرفت اسلام را در جهان بگیرند.9
  3. جهاد ملت ایران ضامن حفظ نظام و انقلاب اسلامی 
حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی در رویداد‌های مختلفی به نقش مردم ایران در میدان مبارزه و جهاد علیه متجاوزان سخنانی ایراد کرده‌اند. نظیر کلام ایشان در دیدار اعضای ستاد حوزوی دائرةالمعارف دفاع مقدس که چنین اشاره کردند:
جنگی که ما در دوران هشت سال دفاع مقدس با آن روبه‌رو بودیم، در تاریخ سابقه نداشته است؛ گرچه با جنگ‌های مختلفی روبه‌رو بوده‌ایم؛ اما این جنگ از نظر گستردگی زمان و مکان مسبوق به سابقه نیست. باید تاریخ را نوشت و برای آیندگان به یادگار گذشت که هویت ملی و دینی حفظ شود تا این جرأت، شهامت و قدرت، به آینده و نسل‌های آینده منتقل شود و آیندگان بدانند، نیاکان و پدران ما با شرایط بسیار سخت در مقابل دشمنان به‌خوبی ایستادند و نگذاشتند، یک وجب از خاک کشور ما از دست برود.
همچنین ایشان در آن جلسه در مورد ایستادگی برای حفظ انقلاب اسلامی چنین تصریح کردند: انقلاب اسلامی به‌راحتی به دست نیامده است تا بخواهیم به‌آسانی آن را از دست بدهیم. هزاران جوان برای پیروزی این انقلاب خون دادند و در برابر دشمنان ایستادگی کردند تا به ثمر رسید.
همچنین افزودند: وقتی نسل آینده بفهمد که این نظام ارزان به دست نیامده که ارزان از دست رود، سبب می‌شود که در حفظ آن کوشش بیشتری کند تا از دست نرود.10
همچنین ایشان در دیدار با رئیس‌جمهور محترم آقای پزشکیان، با اشاره به اهمیت حفظ اقتدار در برابر دشمنان اظهار کردند: هرگونه سستی موجب جسورترشدن دشمن می‌شود و هر اندازه اقتدار بیشتری از سوی مسئولان نشان داده شود، دشمنان ضعیف‌تر خواهند شد.
معظم‌له در بخش دیگری از سخنان خود، با قدردانی از صبر و مقاومت مردم، تصریح کردند: مردم با وجود دشواری‌های فراوان، ایستادگی کم‌نظیری از خود نشان داده‌اند و این مقاومت در دنیا کم‌نظیر است. از این ملت باید هم به‌صورت زبانی و هم در عمل قدردانی کرد.
ایشان همچنین بر ضرورت توجه به جایگاه رهبری و حفظ وحدت میان دولت و رهبری تأکید کرده و گفتند: هرچه فاصله میان دولت و رهبری کمتر باشد، موجب دلگرمی و آرامش بیشتر مردم خواهد شد.11
..............................................
   پی نوشت‌ها‌
1. ناصر مکارم شیرازی، لغات در تفسیر نمونه، ص 171.
2. حر عاملی، وسائل‌الشیعه، ج15، ص 10.
3. شیخ حر عاملی، وسائل‌الشیعه، ج15، ص 15.
4. نهج‌البلاغه خطبه 27.          5. ناصر مکارم، تفسیر نمونه، ج4، ص 82.
6. ناصر مکارم، تفسیر نمونه، ج2، ص 27-26.
7. همان، ص 28-27.           8. همان، ص 29-28.
9. همان، ص 30-29.
10.دیدار آیت‌الله‌ مکارم شیرازی با اعضای ستاد حوزوی دایرةالمعارف دفاع مقدس.
11. دیدار رئیس‌جمهور مورخ 7 تیر 1405.