روز عرفه، روز دعا و نیایش است؛ به‌خصوص برای حاجیان و زائران خدا که در روز نهم ذی‌حجّه وقوف در عرفات از ظهر تا غروب واجب است و این ساعات با معنویت را با دعا و تضرّع به درگاه خدا سپری می‌کنند.
از دعاهای مشهور و پرمعنا و عارفانه این روز دعای امام حسین(ع) در عرفات و در دامنه کوه جبل‌الرحمه است. آن‌گونه که بُشر و بَشیر، فرزندان غالب اسلامی روایت کرده‌اند. عصر روز عرفه در صحرای عرفات خدمت امام حسین(ع) رسیدند. آن‌حضرت از خیمه خویش، همراه جمعی از اهل‌بیت(ع) و فرندان و شیعیان خود بیرون آمد، درحالی‌که خشوع و خضوع بر او و رفتارش حاکم بود. در طرف چپ کوه جبل‌الرحمه ایستاد، در‌حالی‌که روی مبارکش به طرف کعبه مقدس بود، دست‌ها را به طرف آسمان بلند کرد و با حالتی ملتمسانه در پیشگاه خداوند این دعای مفصّل را خواند. در طول خواندن دعا، حالت متضّرعانه و خاشعانه امام و چشمان پراشک و حالت معنوی خاص او، همه را متوجه خود کرده بود. کسانی که دور آن‌حضرت جمع شده بودند، مجذوب حالت عرفانی ایشان بودند، به دعایش گوش می‌دادند، دعاهای آن‌حضرت را آمین می‌گفتند و همراه آن امام عارفان و سرور شهیدان، اشک می‌ریختند. دعاخوانی امام حسین(ع) تا غروب آفتاب ادامه یافت و پس از پایان آن، برخاستند و به سمت مشعرالحرام کوچ کردند.
این دعا به‌دلیل مضامین بسیار بلند و محتوای عالی، همواره مورد توجه بزرگان بوده و برخی از علما نیز بر آن شرح نوشته و مفاهیم عمیق آن را تفسیر کرده‌اند.
ای حسین!
تو در این دشت چه خواندی که هنوز سنگ‌های جبل‌الرحمه  از گریه تو نالانند!
 در دعای عرفه تو چه گفتی، تو چه خواندی که هنوز تب عرفان تو در پهنه این دشت بجاست.
روز عرفه روز زمزمه عاشقانه با معبود و موسم دل‌سپردن در هوای دوست و گرم‌شدن جان با حرارت عشق و شوق است. اشک‌های جاری، دل‌های شکسته، نجواهای اهل دل، سوز و گداز عارفان، همه و همه بر معنویت و صفای ملکوتی این روز می‌افزاید. نماز و دعای عرفه، از ظهر تا غروب، لحظات این روز را سرشار از عرفان و جذبه‌های خدایی می‌کند. خلوت با خدا و انس با یاد محبوب و استغفار از گناهان و اشک‌ریختن بر غفلت‌ها و خطاها، چهره جان را پاک می‌کند و صفحه روح را با طراوت می‌سازد.
آنان که سینه‌ای پرسوز و دیده‌ای بیدار و قلبی عاشق دارند و نام محبوب بر لب‌های‌شان نقش بسته است، این ساعات را غنیمت می‌شمرند و سر راهِ دل می‌نشینند و نشان و سراغ از محبوب می‌گیرند.
باشد که در روز عرفه عارف حق گردیم و به معرفت الهی نائل آییم. به امید دامنی پر از استجابت و ره‌توشه ای سرشار از رحمت و مغفرت.

  اعمال روز عرفه
روز عرفه از روزهای بسیار بافضیلت است. روز رحمت گسترده خدا و روز آمرزش گناهکاران است و شایسته است که حالت نیازخواهی و حاجت‌طلبی و التجاء و تضرّع به درگاه خدا زیاد باشد و بنده به خدایش نزدیک‌تر شود.
اعمال و آداب و برنامه‌های عبادی و دعاها و نیایش‌های ویژه این روز عزیز بسیار است. [در اینجا] به برخی از اعمال این روز اشاره می‌شود:
اول: غسل که بهتر است پیش از اذان ظهر باشد.
دوم: زیارت سیدالشهدا(ع) که فضیلت بسیار دارد و زیارت مخصوص این روز که در کتاب‌های دعا آمده است.
سوم: خواندن دعاها و نمازها و سوره‌های مخصوص در روز عرفه. بهتر است این دعاها زیر آسمان و در جایی بدون سقف باشد. دعاهای روز عرفه بسیار است، مهمترین و بهترین آنها دعای امام حسین(ع) است که در عرفات، در دامنه کوه جبل‌الرّحمه خوانده است.
چهارم: روزه‌گرفتن در روز عرفه مستحب است؛ مگر آنکه کسی بترسد اگر روزه بگیرد، ضعف پیدا کند و به دعاها و اعمال این روز توفیق نیابد.
پنجم: دو رکعت نماز پس از نماز ظهر و عصر و نمازهای دیگری که در این روز مستحب است. برای آشنایی با جزئیات نمازها و دعاهای این روز، به کتب دعا از جمله مفاتیح‌الجنان مراجعه شود. همچنین دعای امام سجاد(ع) در صحیفه سجادیه که مخصوص روز عرفه است، خواندنش نیکو و سزاوار است.