زندگینامه آیتاللهالعظمی سید موسی شبیری زنجانی(قد)
آیتاللهالعظمی سید موسی شبیری زنجانی(قد)، از مراجع عالیقدر تقلید و از اساتید طراز اول دروس خارج فقه و اصول در حوزه علمیه قم بودند. ایشان که از ارکان علمی حوزه محسوب میشدند، در زمره فقهای نامداری بودند که پس از رحلت حضرت آیتالله اراکی(قد)، از سوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، به عنوان مرجع واجد شرایط و جایزالتقلید معرفی شدند.
آن فقیه وارسته، دوران تحصیل خود را در دو قطب علمی قم و نجف سپری کردند و در محضر بزرگان عصری چون حضرات آیات؛ سیدحسین بروجردی، سیدابوالقاسم خویی و سیدمحمد داماد(ره) تلمذ نمودند. حضرت آیتالله شبیری زنجانی(قد) با رویکردی دقیق در مبانی فقهی، در پذیرش خبر واحد، احتیاطی عالمانه پیشه میکردند و از منظر تخصصی در علمِ رجال، صاحبنظری بیبدیل بودند؛ چنانکه اثر پژوهشی گرانسنگ ایشان بر «رجال نجاشی»، همواره از منابع فاخر علمی به شمار میرفت.
ایشان همچنین، میراثدارِ سیره و جایگاهِ پدر بزرگوارشان، آیتالله سیداحمد زنجانی(ره)، در مقام امامت جماعت در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) بودند؛ یادی که در خاطره مؤمنین و زائرین آن حریم قدسی، جاودان خواهد ماند.
متنِ پیشرو، خلاصهای از زندگینامه پربار مرجع عالیقدر جهان تشیع، حضرت آیتاللهالعظمی سید موسی شبیری زنجانی(قد) است که تقدیم میگردد.
ولادت
آیتاللهالعظمى سيّد موسى شبیرى (حسینى) زنجانى سه ماه پس از ورود والد معظمّشان به حرم کریمه اهلبیت(س) در هشتم ماه رمضان سال 1346 مطابق با دهم اسفند 1306 شمسى دیده به جهان گشوده و به احترام حضرت معصومه(س) موسى نام گرفتند.
خاندان
پدر، مادر و اجداد حضرت آیتالله شبیری زنجانی(قد) از خاندان سرشناس و سادات اصیل زنجان و مشهور به علم و تقوا بودند. آنها در اصل از روستای ترک از توابع شهرستان میانه به زنجان آمده بودند.1 پدرش فقیه پرهیزکار آیتالله حاج سید احمد زنجانی (متولد چهارم صفر 1308) در زنجان به علمآموزی نزد اساتیدی چون حاج شیخ زینالعابدین زنجانی (1348 ق.)، میرزا عبدالرحیم فقاهتی (1365 ق.)، میرزا ابراهیم حکمی زنجانی (1351 ق.)، و حاج شیخ عبدالکریم خوئینی (1371 ق.) اشتغال ورزید. پس از بیستو پنج سال تحصیل و تدریس در مدرسه علمیه «سید» زنجان، آوازه علمی مرحوم آیتالله حاج شیخ عبدالکریم حائری (1355 ق.) وی را به قم کشاند و نزدیک به ده سال از مجالس درس ایشان استفاده کرد و تقریرات دروس وی را نگاشت.
حضرت آیتالله زنجانی(قد) علاوه بر شرکت در دروس یاد شده، از محضر استادان دیگری چون حضرات آیات؛ حاج میرزا محمد صادق خاتونآبادی (1349 ق.)، حاج شیخ محمد رضا نجفی مسجدشاهی (1362 ق.) و... بهره برد و سپس خود به تدریس دروس سطوح عالیه پرداخت.
پس از رحلت آیتالله حائری یزدی(قد)، آیتالله سید محمد حجت (1372 ق.) از ایشان برای سازماندهی برخی امور بهویژه پاسخ به استفتائات فقهی استمداد طلبید. آیتالله زنجانی ضمن قبول این امر، فعالیتهای دیگری از جمله نظارت بر مدرسه حجتیه و نیابت امامت جماعت نماز صبح و مغرب و عشا در حرم کریمه اهلبیت(س) را (به خاطر کسالت ایشان) بر عهده گرفت. گاهی که ایشان اقامه جماعت میکردند، مرحوم آیتالله حجت، در نمازشان حاضر میشدند و به ایشان اقتدا میکردند. همچنین در این سالها نماز جماعت ظهر و عصر را در مدرسه فیضیه برپا کردند. حضرت امام خمینی(قد) از جمله کسانی بودند که در نماز جماعت ایشان شرکت میکردند و آن دو دوست پس از اتمام نماز با هم به سوی منزلشان که در نزدیکی هم قرار داشت باز میگشتند. آیتالله سید محمدتقی خوانساری وقتی به مسافرت میرفت از وی دعوت میکرد به جایش نماز جماعت بخواند.
آیتالله زنجانی بیشتر به کار تألیف پرداخت و بیش از شصت جلد کتاب و رساله کوچک و بزرگ در دانشهای گوناگون دینی تألیف کرد و به یادگار گذاشت. مباحثه علمی قسمت دیگری از حیات علمی ایشان را شکل میداد. جلسه مباحثات فقهی در منزل آیتالله صدرالدین صدر (1372 ق.) با حضور ایشان برگزار میشد. همین جلسه فقهی گاهی هم در منزل آیتالله زنجانی تشکیل میگردید که از دوستانشان بهویژه آیتالله محقق داماد (1388 ق.) و امام شرکت میکردند. بیشتر جلسات مشترک مراجع ثلاث (صدر، حجت و خوانساری) برای تصمیمگیریهای مهم حوزه نیز در منزل ایشان تشکیل میشد و این جلسات، تا قیام 15 خرداد 1342 ادامه داشت.
آیتالله سید احمد زنجانی فقیهی بزرگ و پارسایی متخلق به اخلاق الهی بود و اشراف کاملش بر ابواب مختلف فقه اعجاب بزرگانی چون آیتالله حاج شیخ محمدعلی اراکی (1415 ق.) را برانگیخته بود.
تقوای الهی، روح یقین و توکل، شکر خالق و مخلوق، احترام به افراد، نظم و سلیقه در امور، زهد عبادت بسیار همراه با گریز از مقدسمآبی، روشنبینی فکری و تأکید بر حیات اجتماعی دین و عشق به خاندان رسالت از صفات ارزنده آن عالم وارسته بود.2
آیتالله زنجانی سالهای متمادی صبح و شبها در حرم مطهر حضرت معصومه(س) و ظهرها در مدرسه فیضیه نماز جماعت را اقامه میکرد و بخشی از اوقات روزانه خود را به رسیدگی و پرسش از احوال و اوضاع مستمندان، مراجعان و حل مشکلات آنان اختصاص میداد.
سرانجام این عالم ربانی در روز 29 ماه مبارک رمضان سال 1393 قمری (پنجم آبان 1352) دیده از جهان فروبست. اقشار مختلف مردم قم بهویژه علما و فضلا پیکر پاک او را تشییع و پس از طواف و نماز در یکی از حجرات گوشه شرقی صحن بزرگ (اتابکی) حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) به خاک سپردند. 3
مادر حضرت آیتالله سیدموسی شبیری زنجانی، دختر آقا میر علینقی، از زنان مؤمنه و صالحه عصر خویش بود. جد پدری ایشان آقا سید عنایتالله دوسرانی (1343 ق.) فرزند مهرعلی از علمای وارسته و متقی و جد مادری وی مرحوم آقا میر علینقی ولایی سلطانیهای (1367 ق.) از جله علمای مورد توجه مردم و اهالی زنجان به شمار میرفت. دایی حضرت آیتالله زنجانی، آقا سید محمد ولایی (1387 ق.) هم از فقها و مجتهدان زمان خویش بود.4
..............................................
پی نوشتها
1. سیمای میانه، خطه ولایت، عبدالرحیم اباذری، ص 210.
2. نگاهی به زندگی فقیه محقق آیتالله زنجانی، دفتر آیتالله شبیری زنجانی (مد ظله).
3. شرح حال آیتالله حاج آقا سید احمد زنجانی(ره) ر.ک. به: مجله نور علم، ش 26، خرداد 1367، ستارگان حرم، دفتر 3، علمای نامدار زنجان، زینالعابدین احمدی؛ گنجینه دانشمندان، ج 2، ص 166 و ج 9، ص 195 و....
4. همان و کتاب هذا کتاب الفهرست لمشاهیر علماء زنجان و... نوشته شیخ موسی زنجانی، ص 17 و...
تحصیلات
حضرت آیتالله سیدموسی شبیری زنجانی(قد) خواندن و نوشتن را در کودکی فرا گرفت. وی تحصیلات ابتدایی را هم پشتسر گذاشت و پدر با دیدن استعداد فرزند، مقدمات دروس حوزوی را به او آموخت.
پس از آن با راهنمایی اولین مربی و استادش هر یک از متون و کتب درسی رایج در حوزه را با چند روز حضور در جلسه استادان مربوط و بقیه را با مطالعه به انجام رسانید. ایشان نزد آیتالله شهید مطهری (1358 ش.) حاشیه ملا عبدالله و از محضر آقا شیخ عبدالجواد جبلعاملی سدهی (1407 ق.) بخشی از کتاب شرح لمعه را خواند. نزد آیتالله سیدرضا بهاءالدینی (1418 ق.) اندکی از قوانین الاصول و مباحث قطع از رسائل شیخ انصاری را فرا گرفت. بخشی از برائت رسایل را نزد امام خمینی و اندکی از مکاسب و کفایه را نزد آیتالله حاج شیخ مرتضی حائری (1406 ق.) آموخت. آیتالله سید مرتضی علوی فریدنی (1416 ه ق) استاد درس مطول ایشان از جهت دقت در فهم مطالب، شیوایی بیان و توانایی در ارائه مطالب بینظیر بود.
ایشان مدتی هم در درس حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمد محققی (1389ق.) که مطلب گوناگونی از علوم جدید را میگفت، حضور یافت.
با پایان یافتن دروس سطح و در هفده سالگی موفق به شرکت در درس خارج فقه و اصول حضرت آیتالله سید صدرالدین صدر شد که محل تجمع بسیاری از فضلا و بزرگان حوزه به شمار میرفت. همچنین در دروس خارج فقه و اصول دیگر مراجع نظیر آیات عظام؛ سیدمحمد حجت، سیدحسین بروجردی (1380 ق.) و سیدمحمد محقق داماد و بیشترین دستمایه علمی را از دو استاد اخیر کسب کرد.
حضرت آیتالله زنجانی در یک دوره درس اصول و حدود 21 سال درس فقه حضرت آیتالله داماد حضور فعال داشت و بدین تربیت در شمار فضلای جوان و معروف حوزه درآمد.
ایشان برای آشنایی با نظرات و مبانی علمی حوزه عظیم و کهن نجف اشرف دو بار در سالهای 1373 و 1374 ه.ق به آن دیار سفر کرد و در دروس خارج فقه، مبحث صلاة آیتالله سید عبدالهادی شیرازی (1382 ق.) و مبحث حج آیتالله سید محسن حکیم (1390ق.) و خارج فقه و اصول آیتالله سید ابوالقاسم خویی (1413 ق.) و مقداری از بحث رضاع از فقه، حضور یافت و به مبانی و نظرات فقهی و اصول آنان دست یافت.
ایشان در طول دوران تحصیل با اعلام و بزرگانی مباحثه میکرد، از جمله حضرات آیات امام موسی صدر (مفقود شده در 1358 ق.)، شهید دکتر سید محمدحسین بهشتی (1360 ش.) سید عبدالکریم موسی اردبیلی، احمد آذری قمی (1419 ق.) و ناصر مکارم شیرازی. در ضمن طولانیترین مباحثه علمی وی با مرحوم آیتالله حاج سید مهدی روحانی (1421 ق.) و آیتالله احمدی میانجی بود. 1
..............................................
پی نوشت
1. تاریخ و فرهنگ معاصر، ش 5، عالم ربانی (شرح حال آیتالله سید مهدی روحانی، دفتر اول، کانون نویسندگان فضلای قمی، گلشن ابرار، ج 2، ص 839.
تدریس
حضرت آیتالله زنجانی پس از سالها استفاده علمی از محضر اساتید بزرگ و مطالعه و بررسی آثار فقهی و اصولی علمای گذشته و دستیابی به مبانی، آراء و اندیشههای اعلام معاصر، برای تربیت علمی طلاب فاضل و مستعد اقدام به تدریس نمود. ایشان در زمان حیات استاد بزرگوارش آیتالله محقق داماد، تدریس خارج فقه، مبحث حج را بر اساس و ترتیب دو کتاب مهم و مشهور فقهی «عروةالوثقی و شرایعالاسلام» آغاز کرد و عدهای را از دانش خود بهرهمند ساخت. این دوره از تدریس او بیش از 15 سال به طول انجامید. پس از آن، دیگر موضوعات فقهی مثل مبحث کتاب اجاره و خمس را بر اساس کتاب عروه الوثقی تدریس کرد. به موازات تدریس مباحث یاد شده برخی از مباحث یاد شده، برخی از مباحث اصول، علم درایه و قواعد کلی علم رجال را که بسیار مورد توجه ایشان بود و خود از متخصصان این علم در حوزه به شمار میرفت، تدریس کرد.
غالب مباحث تدریش شده به صورت نوار کاست و سیدی و جزوات منظم درسی در دفتر ایشان موجود میباشد. حضرت آیتالله شبیری زنجانی(قد) در کنار مطالعات گسترده، تدریس و فعالیتهای روزمره، بیش از چهل سال (1323ش. / 1363 ق.) روزانه جلسه بحث و گفتوگویی پیرامون مسائل فقهی و اصولی با جمعی از اعلام و مدرسان حوزه داشت. این جلسه نخست با حضور حضرات آیات سید مهدی روحانی، علی احمدی میانجی، سید ابوالفضل میرمحمدی عبدالرحیم جودی و احمد آذری قمی و... به صورت دورهای و بیشتر در منزل حضرت آیتالله زنجانی تشکیل میشد.1 جلسه مذکور پس از وفات اکثر آقایان یاد شده نیز ساعتی قبل از ظهر با حضور حضرات آیات آقایان حاج سید محسن خرازی، حاج سید حسن طاهری خرمآبادی، سید علی محقق داماد و حاج سید ابوالفضل میرمحمدی ادامه دادیم. همچنین روزانه ساعتی قبل از غروب آفتاب جلسهای عمومی با برخی از فضلا و شاگردان داشت که در آن جلسه مطالب گوناگون، پرسش و پاسخ، نکات فقهی، اصولی، رجالی، تفسیری و تاریخی بیان میگردید.
ویژگیهای تدریس
حضرت آیتالله زنجانی به واسطه توفیقاتی که در طول سالهای تحصیل و تحقیق داشته، توانسته بود در شیوه تدریس مباحث فقه، رجال و حدیث همچون اساتیدش ابتکاراتی بیافریند و روشی را سامان دهد که دارای این اوصاف است:
1. طرح نظرات فقها بهویژه نظرات قدما در مسائل اصلی فقه و نقل مستقیم آرا.
2. طرح و بررسی تمام اقوال و احتمالات در مسئله مورد بحث و تحقیق کامل برای استخراج دیدگاه صحیح.
3. مراجعه به تمام متون و کتب استدلالی فقها در مسئله مورد نظر.
4. بحث تفصیلی در مبانی و قواعد کلی و در فروع و تطبیقات آنها.
5. نقل احادیث به طور کامل و بحث از فقه الاحادیث و دقت نظر در مفاد آن.
6. جست و جوی گسترده برای یافتن تمام احادیث مسئله در باب مربوطه و ابواب دیگر.
7. دقت در وحدت و تعدد روایات مسئله.
8. بحث تفصیلی از سند احادیث و احوال راویان آنها در صورت نیاز.
9. دقتنظر در احادیث و جوانب مختلف آنها برای یافتن راه حل رفع ناسازگاری و وجود جمع عرفی در احادیث متعارض.
10. مراجعه به مخطوطات کتب حدیثی. ایشان نسخهای از کتب اربعه حدیثی و برخی کتب دیگر خود را با مخطوطات بسیار معتبری از این کتب مقابله کرده است و هنگام تحقیق و بحث فقهی از نسخههای مقابله شده استفاده میکند.
11. طرح و بررسی فشرده یا مفصل مباحث اصولی مورد نیاز در لابهلای تدریس فقه.
12. طرح برخی از مبانی اصولی که در کتب اصول عنوان خاصی نیافتهاند و در لابهلای دیگر مباحث به تناسب عنوان میگردند.
13. توجه ویژه به آیاتالاحکام و مراجعه مفصل به کتب خاصه و عامه در تفسیر، فقه و کتب آیاتالاحکام.
14. دقت بسیار در موارد استعمال مفردات و ترکیبهای ویژهای که در احادیث اهلبیت(ع) وارد شده؛ برای رسیدن به معنای حقیقی آنها.
15. بررسی مفصل مبانی مرتبط با نسخ کتب و شیوه وقوع تحریف آنها و تعیین اصل صحیح به هنگام دوران امر بین وقوع زیاده یا نقیصه در نسخه کتاب.
16. استفاده از فهارس لفظی و نرمافزارهای گوناگون برای یافتن احادیث مورد نظر و موارد استعمال واژهها و ترکیبات و ارتباط سندی روایان و....
17. مراجعه به مصادر متفرقه مرتبط با بحث فقهی همچون کتب تاریخ، انساب و تراجم و جغرافیا.
18. یاری جستن از متخصصان برای تشخیص دقیقتر موضوعات احکام.
..............................................
پی نوشت
1. عالم ربانی، یادنامه آیتالله سید مهدی روحانی، ص 37 و خاطرات فقیه اخلاقی، آیتالله حاج شیخ علی احمدی میانجی، عبدالرحیم اباذری، ص 145.
آثار علمی
ایشان در ایام تحصیلی، برای تدریس، اوقات معینی را صرف مطالعه منابع و متون اصلی میکند. در اوقات فراغت کتابهای عادی تاریخی، اجتماعی رجالی و حدیثی را بهدقت مطالعه میکرد و گاهی به مقابله یا تصحیح برخی نسخ خطی حدیثی با دیگر نسخ خطی حدیثی با دیگر نسخ یا تهیه فیش و تنظیم یادداشتهای گردآوری شده و یا ثبت آنها میپرداخت. کمتر کتاب یا نوشتهای یافت میشود که ایشان مطالعه کرده باشد و در حاشیه آن توضیح یا یادداشتی نگاشته نباشد. بهطور معمول در حاشیه کتابهای تاریخی و اجتماعی تذکرات مفید، اشتباهات، تحریفات و تفسیر عبارات دشوار را مینگاشتند. در بررسی و مطالعه کتابهای حدیثی و رجالی بیشتر به اسناد و احوال روایان میپرداخت و حواشی ارزشمند ایشان بر این نوع کتابها پر از فواید علمی است که نظر هر پژوهشگری را به خود جلب میکند. از ایشان یادداشتها و نوشتههای فراوانی موجود است که حاصل بیش از شصت سال تحصیل، تدریس و تحقیق میباشد که به برخی از آنها اشاره میشود.
الف) آثار فقهی و اصولی:
1. تحریرالجواهر و فتاوی الجواهر کتاب الحج.
2. شرح بر مبحث حج کتاب العروةالوثقی.
3. تعلیقه بر متن و سند مباحث حج و کتاب جامع احادیثالشیعه.
4. تقریرات مباحث: حج، اجاره، خمس، و نکاح به صورت جزوه.
5. تقریرات پراکنده از دروس خارج فقه و اصول اساتید.
6. تقریرات مباحث تعادل و تراجیح، قاعده فراغ و تجاوز.
7. مناسک حج به زبانهای فارسی و عربی، چ اول، 1379 ش.
8. مختصر مناسک (مناسک زائر)، چ اول، 1377 ش.
9. رساله توضیح المسائل، چ اول، 1375 ش.
ب) آثار حدیثی و رجالی:
10. تعلیقه (پیرامون اسناد) بر اکثر کتاب حدیثی و مصادر.
11. تعلیقه بر رجال شیخ طوسی، رجال نجاشی.
12. تصحیح کتاب رجال نجاشی، چ انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
13. دروس درایه و قواعد عامه علم رجال.
14. فهارس رجالی بر اسناد اکثر کتب حدیثی (جز کتب اربعه) با دو روش تربیت الاسانید و اعلام الاسانید و تعیین راوی و مرویعنه.
15. اسناد اصحاب اجماع با تعیین راوی و مرویعنه.
ج) مقالات و...
1. حاشیه رساله عدیمةالنظیر فی احوال ابیبصیر، چاپ شده در میراث حدیثالشیعه، ج3، ص447، انتشارات دارالحدیث قم.
2. تعلیقه بر «رسالة فی ان الوتر ثلاث رکعات» تألیف آیتالله سیدمهدی روحانی، چاپ انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
3. مقاله پیرامون مولف کتاب تبصرةالعوام، چ مکتب اسلام، ش 8، 9، 10، سال اول، 1337 ش.
4. مقاله پیرامون فهرست شیخ منتخبالدین، یادنامه علامه امینی، ص 33.
5. ابعاد شخصیت شیخ انصاری، مصاحبه، چ کنگره شیخ انصاری، 1373 ش.
6. گفتاری پیرامون شخصیت علامه شیخ محمدتقی شوشتری، مجله کیهان فرهنگی، س 1364، ش 1، ص 12.
7. خاندانی بزرگ درباره شخصیت علمی امام موسی صدر تاریخ فرهنگ معاصر، ش 5، ص 109.
8. ابوالعباس نجاشی و عصر وی، مجله نور علم، س اول، ش 11 و 12.1
..............................................
پی نوشت
1. جزوه نگاهی به زندگی فقیه محقق حضرت آیتالله حاج سید موسی شبیری زنجانی موجود در دفتر معظمله، و یادداشتهای حجتالاسلام والمسلمین آقای حاج سید جواد شبیری زنجانی.
فعالیتهای سیاسی - اجتماعی
حضرت آیتالله شبیری زنجانی(قد) در کنار فعالیتهای علمی، همواره در صحنههای سیاسی و اجتماعی حضور داشته است. پیش از پیروزی انقلاب اسلامی از امام خمینی پشتیبانی میکرد. این حمایت بهصورت تعطیل کردن دروس حوزوی، اقامه نماز جماعت و امضای اعلامیهها و بیانیهها و تلگرامهایی بود که از سوی علما، فضلا و مدرسان حوزه علمیه قم در مناسبتها و موارد مختلف صادر میشد.1 همچنین در مراسم بازگشایی مدرسه فیضیه که در تاریخ 12 فروردین ماه سال 1357 انجام شد، حضور یافت.2
پس از پیروزی انقلاب هم این حضور در صحنههای مختلف با شرکت در انتخابات، موضعگیریهای در مقابل دشمنان اسلام و تشیع و انقلاب اسلامی ادامه یافت.
در اینجا به بیانیه ایشان که پیرامون هتک حرمت به حرم امامان هادی و عسگری(ع) صادر گردید: اشاره میشود.
بسمالله الرحمن الرحیم/ انالله و انا الیه راجعون
در ایام عزای حضرت اباعبدلله الحسین(ع) و اسارت اهلبیت(ع)، هتک حرمت دیگری به ساحت ملکوتی پیامبر عظیمالشأن اسلام پدیدار گردیده.
حادثه دلخراش هتک حرمت به آستان ملکوتی حرم حضرت امام ابوالحسن هادی و حضرت امام ابومحمد عسکری(ع) و مرقد مطهر والده امام عصر و سرداب مقدس آن عزیز(عج) قلوب و عاشقان اهلبیت(ع)، بلکه تمام مسلمانان و آزادمردان جهان را جریحهدار ساخت. این حوادث خونبار را به محضر مقدس قطب عالم امکان حضرت امام عصر(عج) تسلیت عرض نموده و از درگاه احدیت عاجزانه خواستارم که با حضور آن ذخیره الهی، به این حوادث دردناک پایان بخشد.
تاریخ سراسر درد و رنج و حماسه و عزت تشیع از اینگونه حوادث اندوهبار بسیار به چشم دیده است و دشمنان کوردل هر بار میپندارند که این حرکات بر این موضع مستحکم پیروان اهلبیت(ع) خللی وارد میسازد، ولی به اندکزمانی به اشتباه فاحش خود واقف میگردند. والله متم نوره ولو کره الکافرون
مسؤولیت این حرکت در درجه نخست متوجه اشغالگران و دولتهای استکباری و صهیونیست است که با حمایت آشکار و پنهان خود، زمینه پیدایش و استمرار این حرکات را فراهم میسازند. اینگونه حوادث برخلاف گمان بانیان آنها بر استحکام وحدت اسلامی خواهد افزود و انشاءالله عزت و عظمت بیشتر اسلام و مسلمین را به همراه خواهد داشت.
امیدواریم که بهزودی دست انتقام الهی از آستین به درآید و حادثهآفرینان و حامیانشان را به کیفر اعمال خود برساند.
سید موسی شبیری زنجانی/ 24 محرم 1427 مطابق با 4 اسفند 84.
خدمات علمی و فرهنگی
از جمله آثار حضرت آیتالله شبیری زنجانی تأسیس مدرسه فقهی امام محمد باقر(ع) در قم است. این مرکز علمی به منظور تربیت طلاب متخصص در علم فقه تأسیس شده است. مدرسه فوق از سال تحصیلی 81 - 1380 شمسی زیر نظر مستقیم ایشان فعالیت خود را با تمام امکانات لازم شروع کرد و از همان سال برنامههای درسی خود را با پذیرش حدود 20 نفر از طلاب مستعد و کوشا که آمادگی کاملی برای تحصیلات سطوح عالی تا رسیدن به مرحله اجتهاد را داشته باشند، اجرا کرد.
داشتن پرونده در شورای مدیریت حوزه علمیه قم، معدل بالای شانزده در دروس فقه، سپرده تعهد اخلاقی و التزام به مقررات آن از شرایط ورود به مدرسه است. مدت دوره تحصیلی پیوسته مرکز چهار سال میباشد و متون فقهی و اصولی رایج سطح عالی و برخی دروس جنبی مثل رجال و درایه تدریس میشود. در ضمن طلاب از راهنمایی اساتید در مورد دروس ارایه شده، برای فهم درست مطالب برخوردار میشوند.3
..............................................
پی نوشت
1. اسناد انقلاب اسلامی، ج 3، ص 110، 130، 140، 164، 180، 236، 250، 272، 292، 299، 420، 447، 479، از سال 1342 تا سال 1357.
2. این مراسم با حضور آیات عظام سید صادق روحانی، سید مهدی روحانی، آذری قمی و احمدی میانجی و شبیری زنجانی و تشییع جنازه آیتالله شیخ ابوالفضل زاهدی قمی انجام میشد. (خاطرات آیتالله احمدی میانجی، ص 253.)
3. یادداشتهای حجتالاسلام والمسلمین آقای سید محمدجواد شبیری زنجانی.
توصیهها و رهنمودها حضرت آیتالله شبیری زنجانی(قد)علاوه بر منزلت علمی و استقرار در جایگاه مرجعیت دینی، از لحاظ روحی و اخلاقی به صفات و کمالات نفسانی ویژهای آراسته است. رسیدن به جامعیت علمی و اخلاقی حاصل عنایات خدای متعال است. نبوغ و استعداد سرشار - حافظه قوی - تیزهوشی و سرعت انتقال - قوت فکر - تربیت صحیح خانوادگی- حمایتهای پدر - توفیق درک محضر اساتید بزرگ - مصاحبت با دوستان و رفقای شایسته - همت و پشتکار - اشتیاق وافر به تحصیل علم - استفاده فرصتها - همراهی و همکاری بیدریغ همسر - تقوا و تهذیب نفس - تواضع و فروتنی جلوههایی از این عنایت الهی است.
برخی از توصیههای معظمله
مشکلگشاى حقیقى پیامبر و اهلالبیت(ع)اند و بر اساس روایات نعمتهایى هم که به ما داده مىشود، به واسطه این بزرگواران است.خلقت عالم به واسطه نمونههاى عالى انسانیت است و این نمونههاى عالى انسانیت حضرات معصومین(ع) هستند. ما در همه نشئات به رسول اکرم(ص) و عترت ایشان(ع) نیازمندیم و امیدواریم که عنایات ایشان شامل حال همه ما بشود.
آنچه که باعث پیشرفت در همه امور است اخلاص است. باید خدا و پیغمبر و مذهب را در نظر داشت. اگر اخلاص باشد، عمل از طرف خداوند تأیید مىشود و اگر نباشد آثار آن در حد اعلا نیست. مهم این است که انسان پیوند خود با خدا را محکم کند. رضاخان همه حوزههاى علمیه را به هم ریخت؛ اما در آن شرایط حوزه علمیه قم باقى ماند ؛ این بهخاطر اخلاص مؤسس این حوزه «حاجشیخ عبدالکریم حائرى» و کسانى بود که بعد از او حوزه را نگه داشتند. طلبه اگر در تبلیغ به دنبال رفع مشکلات مردم و محکم کردن پیوند آنان با خاندان وحى باشد موفقیت بیشترى دارد و عنایت خداوند و اولیاى خدا هم به او بیشتر است.
رفتار طلبه باید معرف دین باشد. رفتارها باید مطابق بیانات حضرت صادق(ع) باشد. رفتارى کنند که موجب اعتقاد مردم به خاندان وحى باشد . هر طلبهاى اگر خوب عمل کند، به امام صادق(ع) خدمت کرده است و اگر بد عمل کند صدمه به این مکتب خورده است. لذا سعى اول طلبه در هدایتهاى اشخاص، تهذیب نفس خود و اعمال خودش است، البته به حضرات معصومین(ع) هم توسل کنند که خداوند موفقشان گرداند و از تبلیغ نتیجه مطلوب بگیرند.
دین نباید در حاشیه زندگى ما باشد بلکه باید در متن زندگى جریان داشته باشد. برنامهریزى صحیح براى پاسداشت ماه رمضان از وظایف حکومتهاست و برنامهریزى باید بهگونهاى باشد که امکان روزه گرفتن براى مردم مهیا شود. حکومتها مىتوانند ساعتهاى کارى را کم کرده و در سایر ماهها جبران کنند.
انسان به تفریح نیاز دارد و یکى از تفریحات سالم، مطالعه شرححال علماست. زندگى بزرگان را مطالعه کنید، ببینید آنان چه کردند که به این مقامات رسیدند. مطالعه شرح حال علماء در هدایت و تربیت انسان بسیار تأثیر دارد. مىتوان از ارواح این بزرگواران براى رسیدن به کمالات معنوى کمک گرفت. در انتخاب رفیق دقت کنید. مجالستان مجالس تقوى باشد و مواظب باشید در مجالس گناه و معصیت وارد نشوید.
بر اساس روایات روزى افراد مشخص است، پس انسان تا مىتواند باید در جهت کسب مال حلال تلاش کند؛ چرا که مال حرام مانع رشد معنوى انسان مىشود. اینگونه نیست که اگر کسى مال حرامى را وارد زندگیاش کرد، حتما در همین دنیا عقاب شود، چرا که مجازات در این دنیا باعث کسر مجازات آخرت است. کسانى که نسبت به کسب حلال دقت ندارند و به اینکه حرام وارد زندگیشان مىشود توجهى نمىکنند، همواره چشمانتظار عقاب دنیایى نباشند. مجازات و عقاب آخرت بسیار شدیدتر از عقاب در دنیاست و اگر بخواهند کسى را خیلى شدید عقاب کنند، مجازاتش را به آخرت موکول مىکنند. اگر کسى را در این دنیا عقاب کنند، از میزان عذاب آخرتش کم مىشود. اگر عقابى در دنیا مشاهده مىشود، براى این است که مصالح نوع آن را اقتضاء مىکند؛ براى اینکه دیگران متوجه قبح آن عمل شوند. ما روایات زیادى داریم که در آن به مقدر بودن روزى افراد بیان شده و مىفرمایند: رزق را به حرام آلوده نکنید. ما باید به این نکات توجه داشته باشیم و در جهت کسب مال حلال تلاش کنیم. بزرگان ما خیلى در این زمینه دقت داشتهاند. مال حرام جلوی رشد معنوى انسان را مىگیرد و عذاب آخرت را در پى دارد.
آیتاللهالعظمى سيّد موسى شبیرى (حسینى) زنجانى سه ماه پس از ورود والد معظمّشان به حرم کریمه اهلبیت(س) در هشتم ماه رمضان سال 1346 مطابق با دهم اسفند 1306 شمسى دیده به جهان گشوده و به احترام حضرت معصومه(س) موسى نام گرفتند.
خاندان
پدر، مادر و اجداد حضرت آیتالله شبیری زنجانی(قد) از خاندان سرشناس و سادات اصیل زنجان و مشهور به علم و تقوا بودند. آنها در اصل از روستای ترک از توابع شهرستان میانه به زنجان آمده بودند.1 پدرش فقیه پرهیزکار آیتالله حاج سید احمد زنجانی (متولد چهارم صفر 1308) در زنجان به علمآموزی نزد اساتیدی چون حاج شیخ زینالعابدین زنجانی (1348 ق.)، میرزا عبدالرحیم فقاهتی (1365 ق.)، میرزا ابراهیم حکمی زنجانی (1351 ق.)، و حاج شیخ عبدالکریم خوئینی (1371 ق.) اشتغال ورزید. پس از بیستو پنج سال تحصیل و تدریس در مدرسه علمیه «سید» زنجان، آوازه علمی مرحوم آیتالله حاج شیخ عبدالکریم حائری (1355 ق.) وی را به قم کشاند و نزدیک به ده سال از مجالس درس ایشان استفاده کرد و تقریرات دروس وی را نگاشت.
حضرت آیتالله زنجانی(قد) علاوه بر شرکت در دروس یاد شده، از محضر استادان دیگری چون حضرات آیات؛ حاج میرزا محمد صادق خاتونآبادی (1349 ق.)، حاج شیخ محمد رضا نجفی مسجدشاهی (1362 ق.) و... بهره برد و سپس خود به تدریس دروس سطوح عالیه پرداخت.
پس از رحلت آیتالله حائری یزدی(قد)، آیتالله سید محمد حجت (1372 ق.) از ایشان برای سازماندهی برخی امور بهویژه پاسخ به استفتائات فقهی استمداد طلبید. آیتالله زنجانی ضمن قبول این امر، فعالیتهای دیگری از جمله نظارت بر مدرسه حجتیه و نیابت امامت جماعت نماز صبح و مغرب و عشا در حرم کریمه اهلبیت(س) را (به خاطر کسالت ایشان) بر عهده گرفت. گاهی که ایشان اقامه جماعت میکردند، مرحوم آیتالله حجت، در نمازشان حاضر میشدند و به ایشان اقتدا میکردند. همچنین در این سالها نماز جماعت ظهر و عصر را در مدرسه فیضیه برپا کردند. حضرت امام خمینی(قد) از جمله کسانی بودند که در نماز جماعت ایشان شرکت میکردند و آن دو دوست پس از اتمام نماز با هم به سوی منزلشان که در نزدیکی هم قرار داشت باز میگشتند. آیتالله سید محمدتقی خوانساری وقتی به مسافرت میرفت از وی دعوت میکرد به جایش نماز جماعت بخواند.
آیتالله زنجانی بیشتر به کار تألیف پرداخت و بیش از شصت جلد کتاب و رساله کوچک و بزرگ در دانشهای گوناگون دینی تألیف کرد و به یادگار گذاشت. مباحثه علمی قسمت دیگری از حیات علمی ایشان را شکل میداد. جلسه مباحثات فقهی در منزل آیتالله صدرالدین صدر (1372 ق.) با حضور ایشان برگزار میشد. همین جلسه فقهی گاهی هم در منزل آیتالله زنجانی تشکیل میگردید که از دوستانشان بهویژه آیتالله محقق داماد (1388 ق.) و امام شرکت میکردند. بیشتر جلسات مشترک مراجع ثلاث (صدر، حجت و خوانساری) برای تصمیمگیریهای مهم حوزه نیز در منزل ایشان تشکیل میشد و این جلسات، تا قیام 15 خرداد 1342 ادامه داشت.
آیتالله سید احمد زنجانی فقیهی بزرگ و پارسایی متخلق به اخلاق الهی بود و اشراف کاملش بر ابواب مختلف فقه اعجاب بزرگانی چون آیتالله حاج شیخ محمدعلی اراکی (1415 ق.) را برانگیخته بود.
تقوای الهی، روح یقین و توکل، شکر خالق و مخلوق، احترام به افراد، نظم و سلیقه در امور، زهد عبادت بسیار همراه با گریز از مقدسمآبی، روشنبینی فکری و تأکید بر حیات اجتماعی دین و عشق به خاندان رسالت از صفات ارزنده آن عالم وارسته بود.2
آیتالله زنجانی سالهای متمادی صبح و شبها در حرم مطهر حضرت معصومه(س) و ظهرها در مدرسه فیضیه نماز جماعت را اقامه میکرد و بخشی از اوقات روزانه خود را به رسیدگی و پرسش از احوال و اوضاع مستمندان، مراجعان و حل مشکلات آنان اختصاص میداد.
سرانجام این عالم ربانی در روز 29 ماه مبارک رمضان سال 1393 قمری (پنجم آبان 1352) دیده از جهان فروبست. اقشار مختلف مردم قم بهویژه علما و فضلا پیکر پاک او را تشییع و پس از طواف و نماز در یکی از حجرات گوشه شرقی صحن بزرگ (اتابکی) حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) به خاک سپردند. 3
مادر حضرت آیتالله سیدموسی شبیری زنجانی، دختر آقا میر علینقی، از زنان مؤمنه و صالحه عصر خویش بود. جد پدری ایشان آقا سید عنایتالله دوسرانی (1343 ق.) فرزند مهرعلی از علمای وارسته و متقی و جد مادری وی مرحوم آقا میر علینقی ولایی سلطانیهای (1367 ق.) از جله علمای مورد توجه مردم و اهالی زنجان به شمار میرفت. دایی حضرت آیتالله زنجانی، آقا سید محمد ولایی (1387 ق.) هم از فقها و مجتهدان زمان خویش بود.4
..............................................
پی نوشتها
1. سیمای میانه، خطه ولایت، عبدالرحیم اباذری، ص 210.
2. نگاهی به زندگی فقیه محقق آیتالله زنجانی، دفتر آیتالله شبیری زنجانی (مد ظله).
3. شرح حال آیتالله حاج آقا سید احمد زنجانی(ره) ر.ک. به: مجله نور علم، ش 26، خرداد 1367، ستارگان حرم، دفتر 3، علمای نامدار زنجان، زینالعابدین احمدی؛ گنجینه دانشمندان، ج 2، ص 166 و ج 9، ص 195 و....
4. همان و کتاب هذا کتاب الفهرست لمشاهیر علماء زنجان و... نوشته شیخ موسی زنجانی، ص 17 و...
تحصیلات
حضرت آیتالله سیدموسی شبیری زنجانی(قد) خواندن و نوشتن را در کودکی فرا گرفت. وی تحصیلات ابتدایی را هم پشتسر گذاشت و پدر با دیدن استعداد فرزند، مقدمات دروس حوزوی را به او آموخت.
پس از آن با راهنمایی اولین مربی و استادش هر یک از متون و کتب درسی رایج در حوزه را با چند روز حضور در جلسه استادان مربوط و بقیه را با مطالعه به انجام رسانید. ایشان نزد آیتالله شهید مطهری (1358 ش.) حاشیه ملا عبدالله و از محضر آقا شیخ عبدالجواد جبلعاملی سدهی (1407 ق.) بخشی از کتاب شرح لمعه را خواند. نزد آیتالله سیدرضا بهاءالدینی (1418 ق.) اندکی از قوانین الاصول و مباحث قطع از رسائل شیخ انصاری را فرا گرفت. بخشی از برائت رسایل را نزد امام خمینی و اندکی از مکاسب و کفایه را نزد آیتالله حاج شیخ مرتضی حائری (1406 ق.) آموخت. آیتالله سید مرتضی علوی فریدنی (1416 ه ق) استاد درس مطول ایشان از جهت دقت در فهم مطالب، شیوایی بیان و توانایی در ارائه مطالب بینظیر بود.
ایشان مدتی هم در درس حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمد محققی (1389ق.) که مطلب گوناگونی از علوم جدید را میگفت، حضور یافت.
با پایان یافتن دروس سطح و در هفده سالگی موفق به شرکت در درس خارج فقه و اصول حضرت آیتالله سید صدرالدین صدر شد که محل تجمع بسیاری از فضلا و بزرگان حوزه به شمار میرفت. همچنین در دروس خارج فقه و اصول دیگر مراجع نظیر آیات عظام؛ سیدمحمد حجت، سیدحسین بروجردی (1380 ق.) و سیدمحمد محقق داماد و بیشترین دستمایه علمی را از دو استاد اخیر کسب کرد.
حضرت آیتالله زنجانی در یک دوره درس اصول و حدود 21 سال درس فقه حضرت آیتالله داماد حضور فعال داشت و بدین تربیت در شمار فضلای جوان و معروف حوزه درآمد.
ایشان برای آشنایی با نظرات و مبانی علمی حوزه عظیم و کهن نجف اشرف دو بار در سالهای 1373 و 1374 ه.ق به آن دیار سفر کرد و در دروس خارج فقه، مبحث صلاة آیتالله سید عبدالهادی شیرازی (1382 ق.) و مبحث حج آیتالله سید محسن حکیم (1390ق.) و خارج فقه و اصول آیتالله سید ابوالقاسم خویی (1413 ق.) و مقداری از بحث رضاع از فقه، حضور یافت و به مبانی و نظرات فقهی و اصول آنان دست یافت.
ایشان در طول دوران تحصیل با اعلام و بزرگانی مباحثه میکرد، از جمله حضرات آیات امام موسی صدر (مفقود شده در 1358 ق.)، شهید دکتر سید محمدحسین بهشتی (1360 ش.) سید عبدالکریم موسی اردبیلی، احمد آذری قمی (1419 ق.) و ناصر مکارم شیرازی. در ضمن طولانیترین مباحثه علمی وی با مرحوم آیتالله حاج سید مهدی روحانی (1421 ق.) و آیتالله احمدی میانجی بود. 1
..............................................
پی نوشت
1. تاریخ و فرهنگ معاصر، ش 5، عالم ربانی (شرح حال آیتالله سید مهدی روحانی، دفتر اول، کانون نویسندگان فضلای قمی، گلشن ابرار، ج 2، ص 839.
تدریس
حضرت آیتالله زنجانی پس از سالها استفاده علمی از محضر اساتید بزرگ و مطالعه و بررسی آثار فقهی و اصولی علمای گذشته و دستیابی به مبانی، آراء و اندیشههای اعلام معاصر، برای تربیت علمی طلاب فاضل و مستعد اقدام به تدریس نمود. ایشان در زمان حیات استاد بزرگوارش آیتالله محقق داماد، تدریس خارج فقه، مبحث حج را بر اساس و ترتیب دو کتاب مهم و مشهور فقهی «عروةالوثقی و شرایعالاسلام» آغاز کرد و عدهای را از دانش خود بهرهمند ساخت. این دوره از تدریس او بیش از 15 سال به طول انجامید. پس از آن، دیگر موضوعات فقهی مثل مبحث کتاب اجاره و خمس را بر اساس کتاب عروه الوثقی تدریس کرد. به موازات تدریس مباحث یاد شده برخی از مباحث یاد شده، برخی از مباحث اصول، علم درایه و قواعد کلی علم رجال را که بسیار مورد توجه ایشان بود و خود از متخصصان این علم در حوزه به شمار میرفت، تدریس کرد.
غالب مباحث تدریش شده به صورت نوار کاست و سیدی و جزوات منظم درسی در دفتر ایشان موجود میباشد. حضرت آیتالله شبیری زنجانی(قد) در کنار مطالعات گسترده، تدریس و فعالیتهای روزمره، بیش از چهل سال (1323ش. / 1363 ق.) روزانه جلسه بحث و گفتوگویی پیرامون مسائل فقهی و اصولی با جمعی از اعلام و مدرسان حوزه داشت. این جلسه نخست با حضور حضرات آیات سید مهدی روحانی، علی احمدی میانجی، سید ابوالفضل میرمحمدی عبدالرحیم جودی و احمد آذری قمی و... به صورت دورهای و بیشتر در منزل حضرت آیتالله زنجانی تشکیل میشد.1 جلسه مذکور پس از وفات اکثر آقایان یاد شده نیز ساعتی قبل از ظهر با حضور حضرات آیات آقایان حاج سید محسن خرازی، حاج سید حسن طاهری خرمآبادی، سید علی محقق داماد و حاج سید ابوالفضل میرمحمدی ادامه دادیم. همچنین روزانه ساعتی قبل از غروب آفتاب جلسهای عمومی با برخی از فضلا و شاگردان داشت که در آن جلسه مطالب گوناگون، پرسش و پاسخ، نکات فقهی، اصولی، رجالی، تفسیری و تاریخی بیان میگردید.
ویژگیهای تدریس
حضرت آیتالله زنجانی به واسطه توفیقاتی که در طول سالهای تحصیل و تحقیق داشته، توانسته بود در شیوه تدریس مباحث فقه، رجال و حدیث همچون اساتیدش ابتکاراتی بیافریند و روشی را سامان دهد که دارای این اوصاف است:
1. طرح نظرات فقها بهویژه نظرات قدما در مسائل اصلی فقه و نقل مستقیم آرا.
2. طرح و بررسی تمام اقوال و احتمالات در مسئله مورد بحث و تحقیق کامل برای استخراج دیدگاه صحیح.
3. مراجعه به تمام متون و کتب استدلالی فقها در مسئله مورد نظر.
4. بحث تفصیلی در مبانی و قواعد کلی و در فروع و تطبیقات آنها.
5. نقل احادیث به طور کامل و بحث از فقه الاحادیث و دقت نظر در مفاد آن.
6. جست و جوی گسترده برای یافتن تمام احادیث مسئله در باب مربوطه و ابواب دیگر.
7. دقت در وحدت و تعدد روایات مسئله.
8. بحث تفصیلی از سند احادیث و احوال راویان آنها در صورت نیاز.
9. دقتنظر در احادیث و جوانب مختلف آنها برای یافتن راه حل رفع ناسازگاری و وجود جمع عرفی در احادیث متعارض.
10. مراجعه به مخطوطات کتب حدیثی. ایشان نسخهای از کتب اربعه حدیثی و برخی کتب دیگر خود را با مخطوطات بسیار معتبری از این کتب مقابله کرده است و هنگام تحقیق و بحث فقهی از نسخههای مقابله شده استفاده میکند.
11. طرح و بررسی فشرده یا مفصل مباحث اصولی مورد نیاز در لابهلای تدریس فقه.
12. طرح برخی از مبانی اصولی که در کتب اصول عنوان خاصی نیافتهاند و در لابهلای دیگر مباحث به تناسب عنوان میگردند.
13. توجه ویژه به آیاتالاحکام و مراجعه مفصل به کتب خاصه و عامه در تفسیر، فقه و کتب آیاتالاحکام.
14. دقت بسیار در موارد استعمال مفردات و ترکیبهای ویژهای که در احادیث اهلبیت(ع) وارد شده؛ برای رسیدن به معنای حقیقی آنها.
15. بررسی مفصل مبانی مرتبط با نسخ کتب و شیوه وقوع تحریف آنها و تعیین اصل صحیح به هنگام دوران امر بین وقوع زیاده یا نقیصه در نسخه کتاب.
16. استفاده از فهارس لفظی و نرمافزارهای گوناگون برای یافتن احادیث مورد نظر و موارد استعمال واژهها و ترکیبات و ارتباط سندی روایان و....
17. مراجعه به مصادر متفرقه مرتبط با بحث فقهی همچون کتب تاریخ، انساب و تراجم و جغرافیا.
18. یاری جستن از متخصصان برای تشخیص دقیقتر موضوعات احکام.
..............................................
پی نوشت
1. عالم ربانی، یادنامه آیتالله سید مهدی روحانی، ص 37 و خاطرات فقیه اخلاقی، آیتالله حاج شیخ علی احمدی میانجی، عبدالرحیم اباذری، ص 145.
آثار علمی
ایشان در ایام تحصیلی، برای تدریس، اوقات معینی را صرف مطالعه منابع و متون اصلی میکند. در اوقات فراغت کتابهای عادی تاریخی، اجتماعی رجالی و حدیثی را بهدقت مطالعه میکرد و گاهی به مقابله یا تصحیح برخی نسخ خطی حدیثی با دیگر نسخ خطی حدیثی با دیگر نسخ یا تهیه فیش و تنظیم یادداشتهای گردآوری شده و یا ثبت آنها میپرداخت. کمتر کتاب یا نوشتهای یافت میشود که ایشان مطالعه کرده باشد و در حاشیه آن توضیح یا یادداشتی نگاشته نباشد. بهطور معمول در حاشیه کتابهای تاریخی و اجتماعی تذکرات مفید، اشتباهات، تحریفات و تفسیر عبارات دشوار را مینگاشتند. در بررسی و مطالعه کتابهای حدیثی و رجالی بیشتر به اسناد و احوال روایان میپرداخت و حواشی ارزشمند ایشان بر این نوع کتابها پر از فواید علمی است که نظر هر پژوهشگری را به خود جلب میکند. از ایشان یادداشتها و نوشتههای فراوانی موجود است که حاصل بیش از شصت سال تحصیل، تدریس و تحقیق میباشد که به برخی از آنها اشاره میشود.
الف) آثار فقهی و اصولی:
1. تحریرالجواهر و فتاوی الجواهر کتاب الحج.
2. شرح بر مبحث حج کتاب العروةالوثقی.
3. تعلیقه بر متن و سند مباحث حج و کتاب جامع احادیثالشیعه.
4. تقریرات مباحث: حج، اجاره، خمس، و نکاح به صورت جزوه.
5. تقریرات پراکنده از دروس خارج فقه و اصول اساتید.
6. تقریرات مباحث تعادل و تراجیح، قاعده فراغ و تجاوز.
7. مناسک حج به زبانهای فارسی و عربی، چ اول، 1379 ش.
8. مختصر مناسک (مناسک زائر)، چ اول، 1377 ش.
9. رساله توضیح المسائل، چ اول، 1375 ش.
ب) آثار حدیثی و رجالی:
10. تعلیقه (پیرامون اسناد) بر اکثر کتاب حدیثی و مصادر.
11. تعلیقه بر رجال شیخ طوسی، رجال نجاشی.
12. تصحیح کتاب رجال نجاشی، چ انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
13. دروس درایه و قواعد عامه علم رجال.
14. فهارس رجالی بر اسناد اکثر کتب حدیثی (جز کتب اربعه) با دو روش تربیت الاسانید و اعلام الاسانید و تعیین راوی و مرویعنه.
15. اسناد اصحاب اجماع با تعیین راوی و مرویعنه.
ج) مقالات و...
1. حاشیه رساله عدیمةالنظیر فی احوال ابیبصیر، چاپ شده در میراث حدیثالشیعه، ج3، ص447، انتشارات دارالحدیث قم.
2. تعلیقه بر «رسالة فی ان الوتر ثلاث رکعات» تألیف آیتالله سیدمهدی روحانی، چاپ انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
3. مقاله پیرامون مولف کتاب تبصرةالعوام، چ مکتب اسلام، ش 8، 9، 10، سال اول، 1337 ش.
4. مقاله پیرامون فهرست شیخ منتخبالدین، یادنامه علامه امینی، ص 33.
5. ابعاد شخصیت شیخ انصاری، مصاحبه، چ کنگره شیخ انصاری، 1373 ش.
6. گفتاری پیرامون شخصیت علامه شیخ محمدتقی شوشتری، مجله کیهان فرهنگی، س 1364، ش 1، ص 12.
7. خاندانی بزرگ درباره شخصیت علمی امام موسی صدر تاریخ فرهنگ معاصر، ش 5، ص 109.
8. ابوالعباس نجاشی و عصر وی، مجله نور علم، س اول، ش 11 و 12.1
..............................................
پی نوشت
1. جزوه نگاهی به زندگی فقیه محقق حضرت آیتالله حاج سید موسی شبیری زنجانی موجود در دفتر معظمله، و یادداشتهای حجتالاسلام والمسلمین آقای حاج سید جواد شبیری زنجانی.
فعالیتهای سیاسی - اجتماعی
حضرت آیتالله شبیری زنجانی(قد) در کنار فعالیتهای علمی، همواره در صحنههای سیاسی و اجتماعی حضور داشته است. پیش از پیروزی انقلاب اسلامی از امام خمینی پشتیبانی میکرد. این حمایت بهصورت تعطیل کردن دروس حوزوی، اقامه نماز جماعت و امضای اعلامیهها و بیانیهها و تلگرامهایی بود که از سوی علما، فضلا و مدرسان حوزه علمیه قم در مناسبتها و موارد مختلف صادر میشد.1 همچنین در مراسم بازگشایی مدرسه فیضیه که در تاریخ 12 فروردین ماه سال 1357 انجام شد، حضور یافت.2
پس از پیروزی انقلاب هم این حضور در صحنههای مختلف با شرکت در انتخابات، موضعگیریهای در مقابل دشمنان اسلام و تشیع و انقلاب اسلامی ادامه یافت.
در اینجا به بیانیه ایشان که پیرامون هتک حرمت به حرم امامان هادی و عسگری(ع) صادر گردید: اشاره میشود.
بسمالله الرحمن الرحیم/ انالله و انا الیه راجعون
در ایام عزای حضرت اباعبدلله الحسین(ع) و اسارت اهلبیت(ع)، هتک حرمت دیگری به ساحت ملکوتی پیامبر عظیمالشأن اسلام پدیدار گردیده.
حادثه دلخراش هتک حرمت به آستان ملکوتی حرم حضرت امام ابوالحسن هادی و حضرت امام ابومحمد عسکری(ع) و مرقد مطهر والده امام عصر و سرداب مقدس آن عزیز(عج) قلوب و عاشقان اهلبیت(ع)، بلکه تمام مسلمانان و آزادمردان جهان را جریحهدار ساخت. این حوادث خونبار را به محضر مقدس قطب عالم امکان حضرت امام عصر(عج) تسلیت عرض نموده و از درگاه احدیت عاجزانه خواستارم که با حضور آن ذخیره الهی، به این حوادث دردناک پایان بخشد.
تاریخ سراسر درد و رنج و حماسه و عزت تشیع از اینگونه حوادث اندوهبار بسیار به چشم دیده است و دشمنان کوردل هر بار میپندارند که این حرکات بر این موضع مستحکم پیروان اهلبیت(ع) خللی وارد میسازد، ولی به اندکزمانی به اشتباه فاحش خود واقف میگردند. والله متم نوره ولو کره الکافرون
مسؤولیت این حرکت در درجه نخست متوجه اشغالگران و دولتهای استکباری و صهیونیست است که با حمایت آشکار و پنهان خود، زمینه پیدایش و استمرار این حرکات را فراهم میسازند. اینگونه حوادث برخلاف گمان بانیان آنها بر استحکام وحدت اسلامی خواهد افزود و انشاءالله عزت و عظمت بیشتر اسلام و مسلمین را به همراه خواهد داشت.
امیدواریم که بهزودی دست انتقام الهی از آستین به درآید و حادثهآفرینان و حامیانشان را به کیفر اعمال خود برساند.
سید موسی شبیری زنجانی/ 24 محرم 1427 مطابق با 4 اسفند 84.
خدمات علمی و فرهنگی
از جمله آثار حضرت آیتالله شبیری زنجانی تأسیس مدرسه فقهی امام محمد باقر(ع) در قم است. این مرکز علمی به منظور تربیت طلاب متخصص در علم فقه تأسیس شده است. مدرسه فوق از سال تحصیلی 81 - 1380 شمسی زیر نظر مستقیم ایشان فعالیت خود را با تمام امکانات لازم شروع کرد و از همان سال برنامههای درسی خود را با پذیرش حدود 20 نفر از طلاب مستعد و کوشا که آمادگی کاملی برای تحصیلات سطوح عالی تا رسیدن به مرحله اجتهاد را داشته باشند، اجرا کرد.
داشتن پرونده در شورای مدیریت حوزه علمیه قم، معدل بالای شانزده در دروس فقه، سپرده تعهد اخلاقی و التزام به مقررات آن از شرایط ورود به مدرسه است. مدت دوره تحصیلی پیوسته مرکز چهار سال میباشد و متون فقهی و اصولی رایج سطح عالی و برخی دروس جنبی مثل رجال و درایه تدریس میشود. در ضمن طلاب از راهنمایی اساتید در مورد دروس ارایه شده، برای فهم درست مطالب برخوردار میشوند.3
..............................................
پی نوشت
1. اسناد انقلاب اسلامی، ج 3، ص 110، 130، 140، 164، 180، 236، 250، 272، 292، 299، 420، 447، 479، از سال 1342 تا سال 1357.
2. این مراسم با حضور آیات عظام سید صادق روحانی، سید مهدی روحانی، آذری قمی و احمدی میانجی و شبیری زنجانی و تشییع جنازه آیتالله شیخ ابوالفضل زاهدی قمی انجام میشد. (خاطرات آیتالله احمدی میانجی، ص 253.)
3. یادداشتهای حجتالاسلام والمسلمین آقای سید محمدجواد شبیری زنجانی.
توصیهها و رهنمودها حضرت آیتالله شبیری زنجانی(قد)علاوه بر منزلت علمی و استقرار در جایگاه مرجعیت دینی، از لحاظ روحی و اخلاقی به صفات و کمالات نفسانی ویژهای آراسته است. رسیدن به جامعیت علمی و اخلاقی حاصل عنایات خدای متعال است. نبوغ و استعداد سرشار - حافظه قوی - تیزهوشی و سرعت انتقال - قوت فکر - تربیت صحیح خانوادگی- حمایتهای پدر - توفیق درک محضر اساتید بزرگ - مصاحبت با دوستان و رفقای شایسته - همت و پشتکار - اشتیاق وافر به تحصیل علم - استفاده فرصتها - همراهی و همکاری بیدریغ همسر - تقوا و تهذیب نفس - تواضع و فروتنی جلوههایی از این عنایت الهی است.
برخی از توصیههای معظمله
مشکلگشاى حقیقى پیامبر و اهلالبیت(ع)اند و بر اساس روایات نعمتهایى هم که به ما داده مىشود، به واسطه این بزرگواران است.خلقت عالم به واسطه نمونههاى عالى انسانیت است و این نمونههاى عالى انسانیت حضرات معصومین(ع) هستند. ما در همه نشئات به رسول اکرم(ص) و عترت ایشان(ع) نیازمندیم و امیدواریم که عنایات ایشان شامل حال همه ما بشود.
آنچه که باعث پیشرفت در همه امور است اخلاص است. باید خدا و پیغمبر و مذهب را در نظر داشت. اگر اخلاص باشد، عمل از طرف خداوند تأیید مىشود و اگر نباشد آثار آن در حد اعلا نیست. مهم این است که انسان پیوند خود با خدا را محکم کند. رضاخان همه حوزههاى علمیه را به هم ریخت؛ اما در آن شرایط حوزه علمیه قم باقى ماند ؛ این بهخاطر اخلاص مؤسس این حوزه «حاجشیخ عبدالکریم حائرى» و کسانى بود که بعد از او حوزه را نگه داشتند. طلبه اگر در تبلیغ به دنبال رفع مشکلات مردم و محکم کردن پیوند آنان با خاندان وحى باشد موفقیت بیشترى دارد و عنایت خداوند و اولیاى خدا هم به او بیشتر است.
رفتار طلبه باید معرف دین باشد. رفتارها باید مطابق بیانات حضرت صادق(ع) باشد. رفتارى کنند که موجب اعتقاد مردم به خاندان وحى باشد . هر طلبهاى اگر خوب عمل کند، به امام صادق(ع) خدمت کرده است و اگر بد عمل کند صدمه به این مکتب خورده است. لذا سعى اول طلبه در هدایتهاى اشخاص، تهذیب نفس خود و اعمال خودش است، البته به حضرات معصومین(ع) هم توسل کنند که خداوند موفقشان گرداند و از تبلیغ نتیجه مطلوب بگیرند.
دین نباید در حاشیه زندگى ما باشد بلکه باید در متن زندگى جریان داشته باشد. برنامهریزى صحیح براى پاسداشت ماه رمضان از وظایف حکومتهاست و برنامهریزى باید بهگونهاى باشد که امکان روزه گرفتن براى مردم مهیا شود. حکومتها مىتوانند ساعتهاى کارى را کم کرده و در سایر ماهها جبران کنند.
انسان به تفریح نیاز دارد و یکى از تفریحات سالم، مطالعه شرححال علماست. زندگى بزرگان را مطالعه کنید، ببینید آنان چه کردند که به این مقامات رسیدند. مطالعه شرح حال علماء در هدایت و تربیت انسان بسیار تأثیر دارد. مىتوان از ارواح این بزرگواران براى رسیدن به کمالات معنوى کمک گرفت. در انتخاب رفیق دقت کنید. مجالستان مجالس تقوى باشد و مواظب باشید در مجالس گناه و معصیت وارد نشوید.
بر اساس روایات روزى افراد مشخص است، پس انسان تا مىتواند باید در جهت کسب مال حلال تلاش کند؛ چرا که مال حرام مانع رشد معنوى انسان مىشود. اینگونه نیست که اگر کسى مال حرامى را وارد زندگیاش کرد، حتما در همین دنیا عقاب شود، چرا که مجازات در این دنیا باعث کسر مجازات آخرت است. کسانى که نسبت به کسب حلال دقت ندارند و به اینکه حرام وارد زندگیشان مىشود توجهى نمىکنند، همواره چشمانتظار عقاب دنیایى نباشند. مجازات و عقاب آخرت بسیار شدیدتر از عقاب در دنیاست و اگر بخواهند کسى را خیلى شدید عقاب کنند، مجازاتش را به آخرت موکول مىکنند. اگر کسى را در این دنیا عقاب کنند، از میزان عذاب آخرتش کم مىشود. اگر عقابى در دنیا مشاهده مىشود، براى این است که مصالح نوع آن را اقتضاء مىکند؛ براى اینکه دیگران متوجه قبح آن عمل شوند. ما روایات زیادى داریم که در آن به مقدر بودن روزى افراد بیان شده و مىفرمایند: رزق را به حرام آلوده نکنید. ما باید به این نکات توجه داشته باشیم و در جهت کسب مال حلال تلاش کنیم. بزرگان ما خیلى در این زمینه دقت داشتهاند. مال حرام جلوی رشد معنوى انسان را مىگیرد و عذاب آخرت را در پى دارد.