دشمنشناسی در مکتب رهبر شهید(قد) با الهام از مکتب امام صادق(ع)
نوشتاری از حجتالاسلام غلامرضا پیوندی، مدیر گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی / بخش دوم
از جمله موارد مهمی که در قرآن آمده، شناخت دشمنان مخلوق برتر و برگزیده الهی یعنی انسان است. بخش قابل توجهی از آیات قرآن به مسئله دشمنشناسی اختصاص دارد و این نشان از اهمیت این مقوله مهم دارد؛ زیرا بهتعبیر آیات نورانی قرآن، برخی از این دشمنان از ابتدای خلقت انسان با او خصومت داشتهاند و تا آخر هم او را رها نخواهند کرد. تا جایی که بزرگترین دشمن انسان، یعنی شیطان راندهشده، به دشمنی با انسان قسم میخورد: [قالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِین؛ به عزّتت سوگند، همه آنان را گمراه خواهم کرد.]
بنابراین، دشمنشناسی بسیار مهم است و باید همه انسانها، انواع دشمنان خویش را بشناسند تا بتوانند، مسیر سعادت و خوشبختی را طی کرده و همچنین بهره بهتری از زندگی خویش ببرند. بخشی از آموزههای قرآنی به حوزه دشمنشناسی اختصاص یافته و حتی مصادیقی از دشمنان را بیان کرده تا انسانها با بصیرت و آگاهی تمام، کنش و واکنشهای درست و مثبتی داشته باشند.
انواع دشمن۱. دشمن درونی
نفس انسان اگر در ردیف امّاره به بالسوء باشد، دشمن درونی انسان است؛ البته در وجود قوه و استعداد بدبودن وجود دارد و در اثر وسوسه ابلیس و شیاطین در درون آدمی، هواهای نفسانی و قوای شهوانی و غضبانی با او همراه میشوند. (اعراف/۲۰؛ طه/۱۲۰) بنابراین لازم است تا انسان با این دشمن و ویژگیها و روشها و سازوکارهایش آشنا شود؛ نفس اماره بزرگترین دشمن انسان، همان نفسی است که مدیریت عقل بر مملکت وجود انسان را کنار گذاشته و اجازه میدهد تا دو قوه دیگر یعنی قوه شهوت و غضب مدیریت نفس را به دست گیرند. (یوسف/۵۳؛ فرقان/۴۳)
در حدیثی امام صادق(ع) میفرماید: «اِحذَروا أهواءَكُم كَما تَحذَرونَ أعداءَكُم، فلَيسَ شَيءٌ أعدى لِلرِّجالِ مِن اتِّباعِ أهوائهِم وحَصائدِ ألسِنَتِهِـم؛ از هوسهاى خود بپرهيزيد؛ همچنان كه از دشمنانتان پرهيز مىكنيد؛ زيرا براى مردان چيزى دشمنتر از پيروى هوسهايشان و دروشدههاى زبانهايشان وجود ندارد.» (کافی، ج ۲، ص ۳۳۵)
این دشمن درونی، پیوسته وسوسه میکند تا انسان را به گناه بکشد. در دشمنشناسی نباید از «دشمن داخلی» غافل بود. دشمن داخلی، هم مهرههای سرسپرده و خائن در داخل یک جامعه و ملت را شامل میشود و هم غرایز و کششها و رذائل اخلاقیِ را در بر میگیرد. وجود صفتهایی مانند عُجب، حسد، کبر، دنیاطلبی، حرص و آز، مقام دوستی، غرور، تعلّقات مادی، شهوت، غضب و… در درون انسان، فرصت مناسبی برای مسلّطشدن شیطان بر انسان است.
با دشمن نفس، صلحکردن ننگ است
چون در همه حال با خرد در جنگ است
هر چـند سخـن ز آشتی میگویـد
خصمی است که آتشبس او نیرنگ است
قائد شهید امت(قد) در کلامی دقیق، دشمن را نسبت به کشور ایران، آنها را به دو نوع تقسیم میکند: «دشمن خارجی (استکبار جهانی و در رأس آنها آمریکا) و دشمن داخلی (نقصها، سوء مدیریتها و …) ایشان برای بیان دشمن داخلی میفرمایند: «یک دشمن دیگری وجود دارد و او درون خود ماست. خود ما یعنی چه؟ یعنی من، شما، فلان مسئول، فلان جوان. آن دشمن درونی چیست؟ آن دشمن درونی عبارت است از بیانگیزگی، ناامیدی، بیحالی، بینشاطی، تنبلی؛ اینها دشمن ماست. «اَللّهُمَّ اِنّى اَعوذُ بِکَ مِنَ الکَسَلِ وَالهَرَمِ وَالجُبنِ وَالبُخلِ وَالغَفلَةِ وَالقَسوَةِ والفَترَةِ وَالمَسکَنَة»؛ اینها دشمنهای ما هستند. «اَللّهُمَّ اِنّی اَعوذُ بِکَ مِن نَفسٍ لا تَشبَع وَمِن قَلبٍ لا یَخشَع وَمِن دُعاءٍ لا یُسمَع ومِن صَلاةٍ لا تَنفَع»؛ اینها دشمنان درونی ما هستند…»
۲. دشمن بیرونی
الف) ابلیس (شیطان)
برخی از دشمنان انسان دشمن ایمان هستند و به ایمان و اعتقادات انسان ضربه میزنند. یکی از آنها که بزرگترین و قویترین نیز میباشد، شیطان است. قرآن کریم بهصراحت شیطان را دشمن بشر میداند: [إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا]؛ البتّه شیطان دشمن شماست؛ پس او را دشمن بدانید. قرآن در جای دیگری او را جزو دشمنان آشکار و بزرگ میداند که همواره با انسان سر دشمنی داشته است: [إِنَّ الشَّیْطانَ کانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِینا]؛ همیشه شیطان دشمن آشکاری برای انسان بوده است.
ب) انسانها (مشرکان و یهود)
مشرکان نیز دشمنان دیگری هستند که از دشمنترین مردم نسبت به مؤمنان معرفی شدهاند: «لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا…. وَالَّذِینَ أَشْرَکُوا»؛ بهطور مسلم… و مشرکان را دشمنترین مردم نسبت به مؤمنان خواهی یافت.
مشرکان نیز دارای خصوصیاتی هستند که در قرآن به آنها اشاره شده است. ویژگیهایی از قبیل انسانهای جاهل و گمراه (فصلت/۵۲)، بیمنطق و هوچیگر (فصلت/۲۶) و منحرف (عنکبوت/۶۱).
و… البته در این گروه یهود بهجهت عناد و دشمنی خاص نسبت به مؤمنان چنین معرفی شده است: [لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُود]؛ بهطور مسلّم، دشمنترین مردم نسبت به مؤمنان را یهود و مشرکان خواهی یافت.» (مائده/۸۲) از نگاه قرآن، یهودیان نیز ویژگیهای خاصی دارند: آنها طغیانگر (نساء/۱۶۰)، تکذیبکننده و قاتلان انبیا (مائده/۷۰)، جنگافروز (مائده/۶۴)، شبههافکن (بقره/۱۳۵) و … معرفی شدهاند.
ج) انسانها (منافقان)
مهمترین و خطرناکترین دشمن، همان دشمن داخلی و یا منافقین هستند. منافقان گروهی هستند که در قرآن با لحن شدیدی از آنها یاد شده است؛ زیرا اسلام و مسلمانان ضربههای سختی از آنها دریافت کردهاند. منافقان دارای بیماری قلبی بوده و همواره نسبت به احکام و شریعت اسلام شک و تردید دارند. قرآن میفرماید: [فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضا…]؛ در دلهای آنها یک نوع بیماری است؛ خداوند بر بیماری آنها میافزاید. این افراد کسانی هستند که میگویند: ایمان آوردهایم؛ اما دروغ میگویند و در حقیقت ایمانی به خدا و رسولش ندارند. لجاجت (اعراف/۱۷۹)، قلب پرکینه (بقره/۱۴)، ترس (احزاب/۱۹)، سستی در انجام عبادات (نساء/۱۴۲)، بهانهتراشی (توبه/۴۹)، هواپرستی (محمد/۱۶)، بخل (توبه/۶۷)، امر به بدی و نهی از نیکی (همان)، فرصتطلبی (نساء/۱۴۱)، حریمشکنی (توبه/۶۱)، ارتباط با دشمنان اسلام و مرعوبشدن از آنها (مائده/۵۲) و... از جمله مهمترین ویژگیهای آنهاست.
د) انسانها (کفار)
کفار هم گروه دیگری از دشمنان مؤمنان شمرده شدهاند؛ کفار همواره بهعنوان مانعی در برابر حرکت توحیدی پیامبر و مسلمانان بودهاند.آنها نیز در قرآن به دشمنان آشکار معرفی شدهاند: [إِنَّ الْکافِرِینَ کانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِینا]. (نساء/۱۰۱) هرچند این گروه ویژگیهای مشترکی با مشرکان دارند؛ اما بهجهتی جداگانه ذکر شده است. ویژگیهایی که در قرآن برای کفار اشاره شده، عبارت است از: کسانی که آیات خدا را تکذیب کردند (بقره/۳۹)، کور، کر و لال هستند؛ یعنی هیچگونه بصیرتی ندارند (بقره/۱۷۱)، افراد با ایمان را مسخره میکنند (بقره/۲۱۲)، یاران شیطان (نساء/۷۶)، کسانی هستند که از راه خدا باز داشته شدهاند (نساء/۱۶۷).
هـ) انسانها (بعضی از نزدیکان انسان)
از جمله موارد دیگری که ممکن است با انسان به دشمنی بپردازد، بعضی از همسران و فرزندان هستند. قرآن در این باره میفرماید. [یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْواجِکُمْ وَأَوْلادِکُمْ عَدُوًّا لَکُم]؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید، بعضی از همسران و فرزندانتان دشمنان شما هستند. (تغابن/۱۴)
این بیان هشداری به مؤمنان است که مبادا فرزندان و همسر، شما را از تقرب به خداوند باز دارند و یا با القای شبهه شما را از عمل صالح باز دارند. در اینصورت از نظر قرآن، فرزندان و همسرانی که مانع ایمان و تقوای انسان باشند، از دشمنان محسوب میشوند.
بنابراین، دشمنشناسی بسیار مهم است و باید همه انسانها، انواع دشمنان خویش را بشناسند تا بتوانند، مسیر سعادت و خوشبختی را طی کرده و همچنین بهره بهتری از زندگی خویش ببرند. بخشی از آموزههای قرآنی به حوزه دشمنشناسی اختصاص یافته و حتی مصادیقی از دشمنان را بیان کرده تا انسانها با بصیرت و آگاهی تمام، کنش و واکنشهای درست و مثبتی داشته باشند.
انواع دشمن۱. دشمن درونی
نفس انسان اگر در ردیف امّاره به بالسوء باشد، دشمن درونی انسان است؛ البته در وجود قوه و استعداد بدبودن وجود دارد و در اثر وسوسه ابلیس و شیاطین در درون آدمی، هواهای نفسانی و قوای شهوانی و غضبانی با او همراه میشوند. (اعراف/۲۰؛ طه/۱۲۰) بنابراین لازم است تا انسان با این دشمن و ویژگیها و روشها و سازوکارهایش آشنا شود؛ نفس اماره بزرگترین دشمن انسان، همان نفسی است که مدیریت عقل بر مملکت وجود انسان را کنار گذاشته و اجازه میدهد تا دو قوه دیگر یعنی قوه شهوت و غضب مدیریت نفس را به دست گیرند. (یوسف/۵۳؛ فرقان/۴۳)
در حدیثی امام صادق(ع) میفرماید: «اِحذَروا أهواءَكُم كَما تَحذَرونَ أعداءَكُم، فلَيسَ شَيءٌ أعدى لِلرِّجالِ مِن اتِّباعِ أهوائهِم وحَصائدِ ألسِنَتِهِـم؛ از هوسهاى خود بپرهيزيد؛ همچنان كه از دشمنانتان پرهيز مىكنيد؛ زيرا براى مردان چيزى دشمنتر از پيروى هوسهايشان و دروشدههاى زبانهايشان وجود ندارد.» (کافی، ج ۲، ص ۳۳۵)
این دشمن درونی، پیوسته وسوسه میکند تا انسان را به گناه بکشد. در دشمنشناسی نباید از «دشمن داخلی» غافل بود. دشمن داخلی، هم مهرههای سرسپرده و خائن در داخل یک جامعه و ملت را شامل میشود و هم غرایز و کششها و رذائل اخلاقیِ را در بر میگیرد. وجود صفتهایی مانند عُجب، حسد، کبر، دنیاطلبی، حرص و آز، مقام دوستی، غرور، تعلّقات مادی، شهوت، غضب و… در درون انسان، فرصت مناسبی برای مسلّطشدن شیطان بر انسان است.
با دشمن نفس، صلحکردن ننگ است
چون در همه حال با خرد در جنگ است
هر چـند سخـن ز آشتی میگویـد
خصمی است که آتشبس او نیرنگ است
قائد شهید امت(قد) در کلامی دقیق، دشمن را نسبت به کشور ایران، آنها را به دو نوع تقسیم میکند: «دشمن خارجی (استکبار جهانی و در رأس آنها آمریکا) و دشمن داخلی (نقصها، سوء مدیریتها و …) ایشان برای بیان دشمن داخلی میفرمایند: «یک دشمن دیگری وجود دارد و او درون خود ماست. خود ما یعنی چه؟ یعنی من، شما، فلان مسئول، فلان جوان. آن دشمن درونی چیست؟ آن دشمن درونی عبارت است از بیانگیزگی، ناامیدی، بیحالی، بینشاطی، تنبلی؛ اینها دشمن ماست. «اَللّهُمَّ اِنّى اَعوذُ بِکَ مِنَ الکَسَلِ وَالهَرَمِ وَالجُبنِ وَالبُخلِ وَالغَفلَةِ وَالقَسوَةِ والفَترَةِ وَالمَسکَنَة»؛ اینها دشمنهای ما هستند. «اَللّهُمَّ اِنّی اَعوذُ بِکَ مِن نَفسٍ لا تَشبَع وَمِن قَلبٍ لا یَخشَع وَمِن دُعاءٍ لا یُسمَع ومِن صَلاةٍ لا تَنفَع»؛ اینها دشمنان درونی ما هستند…»
۲. دشمن بیرونی
الف) ابلیس (شیطان)
برخی از دشمنان انسان دشمن ایمان هستند و به ایمان و اعتقادات انسان ضربه میزنند. یکی از آنها که بزرگترین و قویترین نیز میباشد، شیطان است. قرآن کریم بهصراحت شیطان را دشمن بشر میداند: [إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا]؛ البتّه شیطان دشمن شماست؛ پس او را دشمن بدانید. قرآن در جای دیگری او را جزو دشمنان آشکار و بزرگ میداند که همواره با انسان سر دشمنی داشته است: [إِنَّ الشَّیْطانَ کانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِینا]؛ همیشه شیطان دشمن آشکاری برای انسان بوده است.
ب) انسانها (مشرکان و یهود)
مشرکان نیز دشمنان دیگری هستند که از دشمنترین مردم نسبت به مؤمنان معرفی شدهاند: «لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا…. وَالَّذِینَ أَشْرَکُوا»؛ بهطور مسلم… و مشرکان را دشمنترین مردم نسبت به مؤمنان خواهی یافت.
مشرکان نیز دارای خصوصیاتی هستند که در قرآن به آنها اشاره شده است. ویژگیهایی از قبیل انسانهای جاهل و گمراه (فصلت/۵۲)، بیمنطق و هوچیگر (فصلت/۲۶) و منحرف (عنکبوت/۶۱).
و… البته در این گروه یهود بهجهت عناد و دشمنی خاص نسبت به مؤمنان چنین معرفی شده است: [لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُود]؛ بهطور مسلّم، دشمنترین مردم نسبت به مؤمنان را یهود و مشرکان خواهی یافت.» (مائده/۸۲) از نگاه قرآن، یهودیان نیز ویژگیهای خاصی دارند: آنها طغیانگر (نساء/۱۶۰)، تکذیبکننده و قاتلان انبیا (مائده/۷۰)، جنگافروز (مائده/۶۴)، شبههافکن (بقره/۱۳۵) و … معرفی شدهاند.
ج) انسانها (منافقان)
مهمترین و خطرناکترین دشمن، همان دشمن داخلی و یا منافقین هستند. منافقان گروهی هستند که در قرآن با لحن شدیدی از آنها یاد شده است؛ زیرا اسلام و مسلمانان ضربههای سختی از آنها دریافت کردهاند. منافقان دارای بیماری قلبی بوده و همواره نسبت به احکام و شریعت اسلام شک و تردید دارند. قرآن میفرماید: [فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضا…]؛ در دلهای آنها یک نوع بیماری است؛ خداوند بر بیماری آنها میافزاید. این افراد کسانی هستند که میگویند: ایمان آوردهایم؛ اما دروغ میگویند و در حقیقت ایمانی به خدا و رسولش ندارند. لجاجت (اعراف/۱۷۹)، قلب پرکینه (بقره/۱۴)، ترس (احزاب/۱۹)، سستی در انجام عبادات (نساء/۱۴۲)، بهانهتراشی (توبه/۴۹)، هواپرستی (محمد/۱۶)، بخل (توبه/۶۷)، امر به بدی و نهی از نیکی (همان)، فرصتطلبی (نساء/۱۴۱)، حریمشکنی (توبه/۶۱)، ارتباط با دشمنان اسلام و مرعوبشدن از آنها (مائده/۵۲) و... از جمله مهمترین ویژگیهای آنهاست.
د) انسانها (کفار)
کفار هم گروه دیگری از دشمنان مؤمنان شمرده شدهاند؛ کفار همواره بهعنوان مانعی در برابر حرکت توحیدی پیامبر و مسلمانان بودهاند.آنها نیز در قرآن به دشمنان آشکار معرفی شدهاند: [إِنَّ الْکافِرِینَ کانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِینا]. (نساء/۱۰۱) هرچند این گروه ویژگیهای مشترکی با مشرکان دارند؛ اما بهجهتی جداگانه ذکر شده است. ویژگیهایی که در قرآن برای کفار اشاره شده، عبارت است از: کسانی که آیات خدا را تکذیب کردند (بقره/۳۹)، کور، کر و لال هستند؛ یعنی هیچگونه بصیرتی ندارند (بقره/۱۷۱)، افراد با ایمان را مسخره میکنند (بقره/۲۱۲)، یاران شیطان (نساء/۷۶)، کسانی هستند که از راه خدا باز داشته شدهاند (نساء/۱۶۷).
هـ) انسانها (بعضی از نزدیکان انسان)
از جمله موارد دیگری که ممکن است با انسان به دشمنی بپردازد، بعضی از همسران و فرزندان هستند. قرآن در این باره میفرماید. [یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْواجِکُمْ وَأَوْلادِکُمْ عَدُوًّا لَکُم]؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید، بعضی از همسران و فرزندانتان دشمنان شما هستند. (تغابن/۱۴)
این بیان هشداری به مؤمنان است که مبادا فرزندان و همسر، شما را از تقرب به خداوند باز دارند و یا با القای شبهه شما را از عمل صالح باز دارند. در اینصورت از نظر قرآن، فرزندان و همسرانی که مانع ایمان و تقوای انسان باشند، از دشمنان محسوب میشوند.