مدیر حوزههای علمیه خواهران کشور
اسلامیسازی علوم انسانی نیازمند تلفیق سنت و علوم مدرن است
حجتالاسلام والمسلمین مهدی علیزاده، مدیر حوزه علمیه خواهران کشور، نهم اردیبهشتماه در مراسم رونمایی از پوستر همایش ملی «اخلاق و روانشناسی» که در پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی برگزار شد، با تقدیر از پژوهشکده اخلاق و معنویت برای اهتمام به برگزاری یک کار علمی فاخر و ارزنده، گفت: امروز بیش از هر زمان، نیازمند گفتوگوی مؤثر میانرشتهای هستیم. در غیر اینصورت، جامعه علمی ما همچون جزایری دورافتاده از یکدیگر جدا خواهند شد و گسلهایی شکل میگیرد که نظام کلان دانایی را از کارآیی میاندازد.
به گزارش خبرگزاری حوزه، وی با تأکید بر اینکه انسان و پدیدههای اجتماعی، ماهیتی چندوجهی و پیچیده دارند، افزود: هر رشته علمی تنها بخشی از این واقعیت را با ادبیات و سنت خاص خود توصیف میکند و اگر این سنتها به گفتوگو فراخوانده نشوند، امکان فهم جامع و کارآمد از دست میرود؛ از اینرو سرمایهگذاری بر مطالعات میانرشتهای یک ضرورت راهبردی است.
مدیر حوزه علمیه خواهران کشور، با اشاره به دغدغه بومیسازی علم در کشورهای مختلف پس از دوران استعمار، خاطرنشان کرد: ما در ایران علاوه بر بومیسازی علم، با توجه به نگاه خود، به اسلامیسازی علوم میاندیشیم. اسلامیسازی علوم نیازمند فراخواندن ظرفیتهای دانشهای اسلامی از یک سو و علوم جدید بهویژه در حوزه علوم رفتاری و اجتماعی از سوی دیگر است. بدون توجه جدی به سنتهای علمی خودمان، ویرایش و پیرایش علوم مدرن غربی از جمله روانشناسی ممکن نیست یا بسیار دشوار و دور از دسترس خواهد بود.
حجتالاسلام والمسلمین علیزاده در ادامه، با ارائه سیاههای از دوازده محور پژوهشی در حوزه تعامل اخلاق و روانشناسی، آنها را بهعنوان مسیرهای جدی تحقیقاتی مطرح کرد.
وی چهار محور نخست را چنین برشمرد: محور اول مبانی انسانشناختی در اخلاق اسلامی و امکان بهرهگیری از آنها برای چابکسازی و تنقیح انگارههای بنیادین روانشناسی مدرن؛ محور دوم عوامل روانشناختی و نقش آنها در شناخت اخلاقی و قضاوت اخلاقی؛ محور سوم سازوکارهای روانشناختی در شکلگیری انگیزش اخلاقی و تحولات مرتبط با آن، از جمله مسئله گسست میان نظر و عمل (آکراسیا) و ضعف اخلاقی و محور چهارم تأثیرات دوسویه هیجانات روانشناختی بر فضائ ل و رذائل اخلاقی و تأثیرات فضائل و رذائل اخلاقی بر هیجانات.
مدیر حوزه علمیه خواهران کشور، با اشاره به ضرورت تحلیل مفاهیم اخلاقی از منظر روانشناسی، بر لزوم بازنگری در رویکردهای غالب روانشناسی غربی تأکید کرد.
وی در تشریح روشها و تکنیکهای سنجش اخلاق، مفروضات روانشناختی در حوزه جنسیت و اخلاق، سازوکارهای رشد اخلاقی و همچنین تکنیکهای شکلدهی رفتار و عادتهای اخلاقی، به تعاملات روششناختی میان مکاتب اخلاقی و نظریههای روانشناسی اشاره کرد.
حجتالاسلام والمسلمین علیزاده، پیشنیازها و پیامدهای روانی مدل «زیست اخلاقی» و همچنین مقوله کاربردی «مشاوره اخلاق» را از جمله مباحث مهم در این حوزه برشمرد و با بیان اینکه در علوم انسانی سه پارادایم کلی تجربی، تفسیری و انتقادی وجود دارد، اظهار کرد: روانشناسی غربی که عمدتاً ذیل پارادایم تجربی شکل گرفته، باید با تأملات عمیقتر علمی، از دستاوردهای پارادایمهای تفسیری و انتقادی بهرهمند شود.
مدیر حوزه علمیه خواهران کشور، روانشناسی فرهنگی را بهعنوان نمونهای از مطالعاتی معرفی کرد که میتواند به غنیسازی دانش روانشناختی یاری رساند و با اشاره به نقد متفکران در پارادایم انتقادی به منابع تولید دانش غربی بهدلیل سوگیریهای سیاسی و اجتماعی، این پرسش را مطرح کرد که آیا در مطالعات روانشناختی، تبعیضهایی در فهم انسان و یا یک «آپارتاید معرفتی» نسبت به انسان غربی وجود دارد یا خیر.
حجتالاسلام والمسلمین علیزاده، با استناد به مطالعات خود، به دیدگاه برخی علمای مسلمان مبنی بر «گونهگون بودن انسان» اشاره و بیان کرد: قرآن کریم، انسانها را از منظر قانونمندیهای روانشناختی و رفتاری به سه دسته مؤمن، کافر و فاسد تقسیم میکند که هرکدام سازوکارهای روانشناختی، باورها، عواطف و رفتارهای اختصاصی خود را دارند.
وی تأکید کرد: تمایز میان فرهنگهای شرقی و غربی، از جمله جمعگرایی در شرق و فردگرایی در غرب، پیامدها و مدلهای رفتاری و ارزشگذاری متفاوتی را به دنبال دارد.
این استاد حوزه علمیه قم، روانشناسی فرهنگی را نمونهای آزمودهشده و پیشرفته دانست که با کنارگذاشتن اصرار بر متدولوژی صرفاً تجربی، میتواند بر اساس منابع وحیانی غنیسازی شده و به توجه به ارزشهای اخلاقی مأخوذه از این منابع در مدل اخلاق توحیدی کمک کند.
مدیر حوزه علمیه خواهران کشور، با اشاره به مطالعات روانشناختی در جوامع ایمانی همچون ایران، گفت: رویکردهای نظام سرمایهداری لیبرال و نظام سلطه در پیشبینی رفتار انسان ایرانی مسلمان ناموفق بوده است.
وی با بیان اینکه اندیشکدهها و پژوهشکدههای وابسته به این نظامها که به حمایت از مناسبات سیاسی و روابط بینالملل میپردازند، در درک رفتار جامعه ایرانی دچار چالش هستند، افزود: آنچه با واژگان فرهنگ دینی و در نگاه رهبری معظم انقلاب اسلامی از آن تحت عنوان «مبعوثشدن امت و ملت» یاد میشود، امروز در تبیینهای علوم اجتماعی و رفتاری، با ابزارهای علم مدرن غربی بهخوبی قابل واکاوی و توضیح نیست. این موضوع نشان میدهد که ما نیازمند بازنگری در دیدگاههایمان هستیم و باید با نگاهی نو به مسائل بنگریم.
مدیر حوزه علمیه خواهران کشور، ضرورت بهرهگیری از سامانههای دانشی و ابزارهای متفاوت با بنیانهای متفاوت را مورد تأکید قرار داد و بیان کرد: این همایش میتواند دانش «اخلاق توحیدی» را بهعنوان عاملی پیشبرنده و اصلاحکننده در کنار انگارههای تثبیتشده جامعهشناسی و روانشناسی به میدان بیاورد.
حجتالاسلام والمسلمین علیزاده خاطرنشان کرد: اخلاق اسلامی نیز میتواند از پیشرفتهای چشمگیر روانشناسی در جهت پیشبرد اهداف خود بهرهمند شود.
نماد روانشناسی باید در برگیرنده پیوند انسان با وحی باشد
حجتالاسلام والمسلمین حمید رفیعیهنر، عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی هم در این مراسم، درباره ایده و مؤلفههای طراحی پوستر توضیح داد و گفت: در بسیاری از رویکردهای رایج جهانی، نماد روانشناسی معمولاً به نمایش «مغز» محدود میشود؛ اما در نگاه سنت دینی، جایگاه انسان صرفاً ذهن یا مغز نیست و «قلب» هم در برداشتهای این نگاه، دارای جایگاهی ویژه است.
دبیر علمی همایش به محورهای همایش ملی «اخلاق و روانشناسی» پرداخت و گفت: این همایش دارای چند محور اصلی و زیرمحورهایی است که هر کدام با ادبیات علمی و پژوهشی مورد توجه قرار میگیرد.
حجتالاسلام رفیعیهنر، به ترتیب، «فلسفه اخلاق و روانشناسی»، «اخلاق شخصی و تحول روانی»، «اخلاق آسیبشناسی روانی برای رواندرمانی»، «اخلاق، سلامت روان و شادکامی»، «اخلاق و روانسنجی»، «اخلاق خانواده و روانشناسی فرهنگی»، «اخلاق رسانه و روانشناسی سیاسی» و «اخلاق روانشناسی در بحران و تصمیمگیریهای اخلاقی» محورهای این همایش معرفی کرد.
وی همچنین با اشاره به یک محور ویژه همایش، گفت: به پیشنهاد و نظر اساتید، «اخلاق و روانشناسی مقاومت» بهعنوان محور خاص در همایش گنجانده شده است. از سال گذشته این موضوع دیده میشد؛ اما طی زمان، اهمیت و جدیت آن بیشتر نمایان شده و اکنون تعامل میان اخلاق و روانشناسی مقاومت، بهعنوان یک جریان پژوهشی مستقل مورد توجه قرار گرفته است.
این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: پدیدههایی مانند آنچه در جمهوری اسلامی در ماههای اخیر در جبهه مقاومت دیده شده، «پرده از سازهها و واقعیتهایی» برمیدارد که علوم انسانی و علوم اجتماعی امروز قادر نیستند، بهطور کامل آن را تبیین کنند و از اینرو، نیاز است ایدههایی با عنوان «روانشناسی مقاومت» در ادبیات علم وارد و چارچوبمند شود.
مدیر حوزه علمیه خواهران کشور، با اشاره به دغدغه بومیسازی علم در کشورهای مختلف پس از دوران استعمار، خاطرنشان کرد: ما در ایران علاوه بر بومیسازی علم، با توجه به نگاه خود، به اسلامیسازی علوم میاندیشیم. اسلامیسازی علوم نیازمند فراخواندن ظرفیتهای دانشهای اسلامی از یک سو و علوم جدید بهویژه در حوزه علوم رفتاری و اجتماعی از سوی دیگر است. بدون توجه جدی به سنتهای علمی خودمان، ویرایش و پیرایش علوم مدرن غربی از جمله روانشناسی ممکن نیست یا بسیار دشوار و دور از دسترس خواهد بود.
حجتالاسلام والمسلمین علیزاده در ادامه، با ارائه سیاههای از دوازده محور پژوهشی در حوزه تعامل اخلاق و روانشناسی، آنها را بهعنوان مسیرهای جدی تحقیقاتی مطرح کرد.
وی چهار محور نخست را چنین برشمرد: محور اول مبانی انسانشناختی در اخلاق اسلامی و امکان بهرهگیری از آنها برای چابکسازی و تنقیح انگارههای بنیادین روانشناسی مدرن؛ محور دوم عوامل روانشناختی و نقش آنها در شناخت اخلاقی و قضاوت اخلاقی؛ محور سوم سازوکارهای روانشناختی در شکلگیری انگیزش اخلاقی و تحولات مرتبط با آن، از جمله مسئله گسست میان نظر و عمل (آکراسیا) و ضعف اخلاقی و محور چهارم تأثیرات دوسویه هیجانات روانشناختی بر فضائ ل و رذائل اخلاقی و تأثیرات فضائل و رذائل اخلاقی بر هیجانات.
مدیر حوزه علمیه خواهران کشور، با اشاره به ضرورت تحلیل مفاهیم اخلاقی از منظر روانشناسی، بر لزوم بازنگری در رویکردهای غالب روانشناسی غربی تأکید کرد.
وی در تشریح روشها و تکنیکهای سنجش اخلاق، مفروضات روانشناختی در حوزه جنسیت و اخلاق، سازوکارهای رشد اخلاقی و همچنین تکنیکهای شکلدهی رفتار و عادتهای اخلاقی، به تعاملات روششناختی میان مکاتب اخلاقی و نظریههای روانشناسی اشاره کرد.
حجتالاسلام والمسلمین علیزاده، پیشنیازها و پیامدهای روانی مدل «زیست اخلاقی» و همچنین مقوله کاربردی «مشاوره اخلاق» را از جمله مباحث مهم در این حوزه برشمرد و با بیان اینکه در علوم انسانی سه پارادایم کلی تجربی، تفسیری و انتقادی وجود دارد، اظهار کرد: روانشناسی غربی که عمدتاً ذیل پارادایم تجربی شکل گرفته، باید با تأملات عمیقتر علمی، از دستاوردهای پارادایمهای تفسیری و انتقادی بهرهمند شود.
مدیر حوزه علمیه خواهران کشور، روانشناسی فرهنگی را بهعنوان نمونهای از مطالعاتی معرفی کرد که میتواند به غنیسازی دانش روانشناختی یاری رساند و با اشاره به نقد متفکران در پارادایم انتقادی به منابع تولید دانش غربی بهدلیل سوگیریهای سیاسی و اجتماعی، این پرسش را مطرح کرد که آیا در مطالعات روانشناختی، تبعیضهایی در فهم انسان و یا یک «آپارتاید معرفتی» نسبت به انسان غربی وجود دارد یا خیر.
حجتالاسلام والمسلمین علیزاده، با استناد به مطالعات خود، به دیدگاه برخی علمای مسلمان مبنی بر «گونهگون بودن انسان» اشاره و بیان کرد: قرآن کریم، انسانها را از منظر قانونمندیهای روانشناختی و رفتاری به سه دسته مؤمن، کافر و فاسد تقسیم میکند که هرکدام سازوکارهای روانشناختی، باورها، عواطف و رفتارهای اختصاصی خود را دارند.
وی تأکید کرد: تمایز میان فرهنگهای شرقی و غربی، از جمله جمعگرایی در شرق و فردگرایی در غرب، پیامدها و مدلهای رفتاری و ارزشگذاری متفاوتی را به دنبال دارد.
این استاد حوزه علمیه قم، روانشناسی فرهنگی را نمونهای آزمودهشده و پیشرفته دانست که با کنارگذاشتن اصرار بر متدولوژی صرفاً تجربی، میتواند بر اساس منابع وحیانی غنیسازی شده و به توجه به ارزشهای اخلاقی مأخوذه از این منابع در مدل اخلاق توحیدی کمک کند.
مدیر حوزه علمیه خواهران کشور، با اشاره به مطالعات روانشناختی در جوامع ایمانی همچون ایران، گفت: رویکردهای نظام سرمایهداری لیبرال و نظام سلطه در پیشبینی رفتار انسان ایرانی مسلمان ناموفق بوده است.
وی با بیان اینکه اندیشکدهها و پژوهشکدههای وابسته به این نظامها که به حمایت از مناسبات سیاسی و روابط بینالملل میپردازند، در درک رفتار جامعه ایرانی دچار چالش هستند، افزود: آنچه با واژگان فرهنگ دینی و در نگاه رهبری معظم انقلاب اسلامی از آن تحت عنوان «مبعوثشدن امت و ملت» یاد میشود، امروز در تبیینهای علوم اجتماعی و رفتاری، با ابزارهای علم مدرن غربی بهخوبی قابل واکاوی و توضیح نیست. این موضوع نشان میدهد که ما نیازمند بازنگری در دیدگاههایمان هستیم و باید با نگاهی نو به مسائل بنگریم.
مدیر حوزه علمیه خواهران کشور، ضرورت بهرهگیری از سامانههای دانشی و ابزارهای متفاوت با بنیانهای متفاوت را مورد تأکید قرار داد و بیان کرد: این همایش میتواند دانش «اخلاق توحیدی» را بهعنوان عاملی پیشبرنده و اصلاحکننده در کنار انگارههای تثبیتشده جامعهشناسی و روانشناسی به میدان بیاورد.
حجتالاسلام والمسلمین علیزاده خاطرنشان کرد: اخلاق اسلامی نیز میتواند از پیشرفتهای چشمگیر روانشناسی در جهت پیشبرد اهداف خود بهرهمند شود.
نماد روانشناسی باید در برگیرنده پیوند انسان با وحی باشد
حجتالاسلام والمسلمین حمید رفیعیهنر، عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی هم در این مراسم، درباره ایده و مؤلفههای طراحی پوستر توضیح داد و گفت: در بسیاری از رویکردهای رایج جهانی، نماد روانشناسی معمولاً به نمایش «مغز» محدود میشود؛ اما در نگاه سنت دینی، جایگاه انسان صرفاً ذهن یا مغز نیست و «قلب» هم در برداشتهای این نگاه، دارای جایگاهی ویژه است.
دبیر علمی همایش به محورهای همایش ملی «اخلاق و روانشناسی» پرداخت و گفت: این همایش دارای چند محور اصلی و زیرمحورهایی است که هر کدام با ادبیات علمی و پژوهشی مورد توجه قرار میگیرد.
حجتالاسلام رفیعیهنر، به ترتیب، «فلسفه اخلاق و روانشناسی»، «اخلاق شخصی و تحول روانی»، «اخلاق آسیبشناسی روانی برای رواندرمانی»، «اخلاق، سلامت روان و شادکامی»، «اخلاق و روانسنجی»، «اخلاق خانواده و روانشناسی فرهنگی»، «اخلاق رسانه و روانشناسی سیاسی» و «اخلاق روانشناسی در بحران و تصمیمگیریهای اخلاقی» محورهای این همایش معرفی کرد.
وی همچنین با اشاره به یک محور ویژه همایش، گفت: به پیشنهاد و نظر اساتید، «اخلاق و روانشناسی مقاومت» بهعنوان محور خاص در همایش گنجانده شده است. از سال گذشته این موضوع دیده میشد؛ اما طی زمان، اهمیت و جدیت آن بیشتر نمایان شده و اکنون تعامل میان اخلاق و روانشناسی مقاومت، بهعنوان یک جریان پژوهشی مستقل مورد توجه قرار گرفته است.
این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: پدیدههایی مانند آنچه در جمهوری اسلامی در ماههای اخیر در جبهه مقاومت دیده شده، «پرده از سازهها و واقعیتهایی» برمیدارد که علوم انسانی و علوم اجتماعی امروز قادر نیستند، بهطور کامل آن را تبیین کنند و از اینرو، نیاز است ایدههایی با عنوان «روانشناسی مقاومت» در ادبیات علم وارد و چارچوبمند شود.