آیتاللّهالعظمی جعفر سبحانی
همدلی و اخوت، مهمترین سرمایه برای وحدت امت اسلامی
اشاره: بقای اسلام و کیان جامعه اسلامی، مرهون «اخوت و برادری» میان مسلمانان است.
باور و پایبندی به این موهبت الهی که در آموزههای وحیانی و دینی بهوضوح دیده میشود، «همدلی و مهربانی»
میان افراد جامعه را به ارمغان میآورد و امید دشمنان دین در غلبه بر امت اسلامی را به یأس و نا امیدی مبدل میسازد.
مقدمه
هر مسألهاى از مسائل اجتماعى که در آن شک و تردید وجود داشته باشد و یا در پذیرش آن به تجربه و آزمایش و گواه نیازمند باشیم، درباره لزوم اتحاد و همبستگى اجتماع و منافع سرشار آن، هرگز شک و تردید به خود راه نمىدهیم؛ زیرا کوچکترین سودى که از وحدت و اتفاق عاید اجتماع مىگردد، همان پیوستن نیروهاى کوچک و پراکنده به یکدیگر است و در سایه چنین پیوستگى، نیروى عظیمى به وجود مىآید که مىتواند مبدأ تحولاتى در شئون مختلف زندگى گردد.1
1.ملاک و سرچشمه اتحاد در جامعه
بسیاری از فرهیختگان جامعهشناسی چنین معتقدند که انسان یک موجود اجتماعى است و در ساختمان وجودى و آفرینش وى، تمایلات شدیدى به زندگى دستهجمعى نهفته است؛ اما در صورتی که وحدت و همدلی از جامعه و اجتماع انسانی رخت بربندد، اختلاف و نزاع در میان افراد جامعه، آرامش را از مردم سلب نموده و کشمکش و سردرگمی در افکار و روابط اجتماعی پدید میآید.2
یکی از پرسشهایی که اندیشه متفکران این حوزه را به چارهجویی واداشته، این است که «چگونه میتوان میان افراد بشر وحدتآفرینی کرد؟»؛ برای پاسخ به این چالش ذهنی، چند راهکار از سوی جامعهشناسان پیشنهاد شده و اسلام دیدگاه نوینی را اختیار کرده است. این امور عبارتند از:
الف) طرح سازمان ملل در برادرانگاری مردم
این سازمان داعیه برادری در میان تمام انسانها را به گوش جهانیان نواخته و البته متأسفانه این سخن آرزویی بیش نیست؛ زیرا باید عاملی را معرفی کنند که اسباب اختلاف را از میان بردارد تا نتیجهاش تشکیل امت واحد جهانی باشد.3
ب) محور واحدِ وحدتآفرین
از دیدگاه اندیشمندان و جامعهشناسان اموری همچون «نژاد»، «زبان»، «وحدت تاریخ»، «وحدت ارضى» و «خون»، عناصر سازنده ملیت و وحدت ملتهاست؛ اجتماعى که از عناصر مزبور به وجود مىآید، همان است که در علم حقوق به آن «ملت» مىگویند و در سایه یکى از این عوامل، مىتوان اجتماع واحدى ساخت که اعضاى آن در کنار یکدیگر، زندگى صمیمانهاى داشته باشند.
درست است که عوامل مزبور بر اتحاد و اتفاق و همبستگى جامعه کمک مىکند، ولى تا زمانى که یک وحدت فکرى و روحى و یگانگى در هدف و عقیده در کار نباشد، اتحاد و پیوستگى افراد، تحت این عوامل و عناصر غیرارادى، پایدار نخواهد بود و اگر روزى براى هدف مشترکى دست اتحاد بهسوى هم دراز کنند و دست همدیگر را بهعنوان برادرى بفشارند، پس از نیل به هدف، مدتى نخواهد پایید که اختلاف فکرى و روحى و اختلاف خواستها و ارادهها، تصادم و تضاد عجیبى در میان آنان به وجود خواهد آورد و آنها را از هم جدا خواهد ساخت.4
اینک پیشنهاد اسلام برای این حل مسئله را جویا میشویم.
ج) اخوت اسلامی در پرتو ایمان به خداوند
دین مبین اسلام عامل وحدت را انگیزهای آسمانی و نه مادی و ظاهری معرفی کرده و چنین باوری را ترویج میکند که جامعه اسلامی در پرتو ایمان و عقیده، بایسته است که به اصل اجتماعی و فرهنگی «اخوت اسلامی» ملتزم گردد تا همواره بستر رشد و ترقی افراد جامعه مهیا شود و این اصل وحدت آفرین، به عنوان «نیرویی زمینه ساز» و «عاملی پیشرو» در تکامل مادی و جهش در حیات معنوی مومنان، قادر است جامعه را بی وقفه رو به جلو رانده و اساس بقای اسلام و کیان جامعه را با خنثی سازی نقشههای شوم دشمنان تضمین نماید.
2.اخوت دینی در تعالیم اسلامی
آموزههای اسلام در «قرآن» و «سنت و روایات»، جایگاه برادری اسلامی را چنین ترسیم مینمایند:
الف) قرآن
سروش وحی در آیات الهی بهوضوح به اصل برادری مسلمانان اشاره دارد. آنجا که خداوند متعال میفرماید: [إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ(حجرات: 10)؛ افراد باایمان برادر یکدیگرند؛ پس میان برادران خود صلح برقرار کنید و از نافرمانى خدا بپرهیزید تا مورد لطف و رحمت خدا قرار گیرید.]
نزدیکترین رابطه و پیوند میان دو انسان که در یکزمان زندگى مىکنند، پیوند برادرى است؛ پیوند پدرى و فرزندى اگرچه محکمتر و نیرومندتر از رابطه برادرى است، ولى این رابطه میان دو انسانى است که در یک سطح زندگى نمىکنند و از نظر زمان و موقعیت و شخصیت و مراتب احترام، با هم متفاوتند؛ تنها رابطهاى که مظهر کامل همبستگى و علاقه و الفت شدید میان دو انسانى است که در یک افق زندگى مىکنند، همان پیوند برادرى و خواهرى است؛ این پیوند ناگسستنى تکوینى، همواره در محیطها و جمعیتها، رمز مهر و محبت و الفت است؛ از اینرو، قرآن در ندا و دعوت خود براى اتحاد و یگانگى و استوارى مبانى الفت و محبت، افراد جامعه باایمان را برادر یکدیگر خوانده است و براى نخستینبار در تاریخ بشرى، یک جامعه بزرگ چندصدمیلیونى را برادر هم نموده و شعار آنها را جمله زیر قرار داده است: [إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ]؛ افراد جامعه با ایمان، صمیمىترین رابطه و پیوند را دارند و آن اینکه برادر یکدیگرند.
اخوت مذهبى یک عنوان تشریفاتى آن هم براى یک سلسله اغراض سیاسى نیست تا عموم مردم را - خواه ملاک برادرى در آنها باشد یا نباشد - برادر یکدیگر قرار دهد؛ بلکه هدف از مطرحساختن این عنوان، اشاره به یکرشته تکالیف و اهداف عالى اجتماعى و اخلاقى است که در پرتو اخوت اسلامى صورت مىگیرد.
بنابراین، «تا یک وحدت فکرى و روحى و یگانگى در هدف و عقیده در کار نباشد، اتحاد و پیوستگى افراد، پایدار نخواهد بود» و اگر گروههاى دودل، روزى براى یک سلسله مصالح سیاسى دست اتحاد بهسوى هم دراز کنند و دست همدیگر را به انگیزه برادرى بفشارند، چیزى نخواهد پایید که ضربههاى اختلاف فکرى و روحى و تصادم منافع و تضاد مبانى، دستها را از هم جدا خواهد ساخت.5
ب) سنت و روایات
پیامبر اسلام(ص) در سخنان تاریخى خود، افراد اجتماع باایمان را بهسان اعضاى یک بدن انسانى دانسته است که یک وحدت فکرى و عقیدتى همچون روح واحد بر آنها حکومت مىکند و قلوب آنان را به هم پیوند مىدهد. آنجا که رسول اکرم(ص) میفرماید: «انّما المؤمنون فی تراحمهم وتعاطفهم بمنزلة الجسد الواحد اذا اشتکى منه عضو واحد تداعى له سائر الجسد بالحمى و السّهر؛6 همانا مؤمنان، از نظر مهر و عاطفه بهسان یک پیکرند؛ هرگاه عضوى از آن دچار دردى گردد، سایر اعضا، با تب و بیدارى و ناراحتى مراتب همدردى خود را با آن عضو اعلام مىدارند و به کمک آن مىشتابند.»
همچنین نقل شده که روزى پیامبر(ص) در مسجد بپا خاست و رو به مسلمانان کرد و فرمود: «تآخوا فى اللّه اخوین اخوین؛ اى مردم! برخیزید دوتادوتا با یکدیگر برادر شوید.» سپس مسلمانان برخاستند و هرکدام با فردى که بیشتر مورد علاقهاش بود، برادر شد و خود پیامبر امیرمؤمنان(ع) را برادر خود اتخاذ نمود.7
روزى که پیامبر از طرف خداوند، مأمور ابلاغ این حکم آسمانى گردید، محیط مسلمانان در مدینه دچار اختلافاتى بود که جز در سایه اتحاد و یگانگى و وحدت فکرى، بیمارى دودستگى آنها بهبودپذیر نبود؛ زیرا مهاجر و انصار در دو محیط گوناگون پرورش یافته و هرکدام خواهان تفوق بر دیگرى بودند؛ جمعیت انصار هم از دو طایفه تشکیل یافته بود که سالیان درازى آتش نبرد میان آنها شعلهور بود؛ مسلمانانى که از نقاط دور، از حبشه و نقاط دیگر وارد سرزمین مدینه مىشدند، از نظر نژاد و زبان با اکثریت اختلاف داشتند. نیرومندترین رشتهاى که همه آنان را با آنهمه اختلاف به هم پیوند داد، همان ایمان و برادرى مذهبى بود که کینه و دشمنى و آثار اختلاف و دودستگى را از دل آنان زدود.
اگر پیامبر عالىقدر اسلام(ص) دلهاى گروههاى مختلف را به هم پیوند داد و از ملتهاى مختلف که هرکدام داراى نژاد و زبانى خاص بودند، ملت واحد به هم پیوستهاى ساخت و آنها را برادر و برابر یکدیگر قرار داد، بهسبب این بود که توانست یک وحدت فکرى و عقیدتى در میان آنان به وجود آورد و مسیر زندگى همه را یکسان و برابر قرار دهد و تمام «ایدهها» را به «ایده واحد» مبدل سازد.8
اهلبیت عصمت و طهارت(ع) نیز بر این سنت نبوی تأکید کردهاند؛ همچنان که از امام صادق(ع) در روایتی چنین نقل شده است: «تَوَاصَلُوا وَ تَبَارُّوا وَ تَرَاحَمُوا وَ کُونُوا إِخْوَةً بَرَرَةً کَمَا أَمَرَکُمُ اللَّهُ عَزَّوَجَل؛9 با یکدیگر نزدیک شوید و نیکی کنید و به همدیگر رحم کنید و همگان بهصورت برادرانه نیکوکار در آیید؛ آنچنان که خداوند امر کرده است.»
3. آثار اجتماعی و فرهنگی اخوت اسلامی
موهبت «اخوت اسلامی» که به اشارت کلام وحی و آموزههای دینی وحدت بخش است، نه تنها کوشش مسلمانان برای سازگاری و عطوفت را به دنبال دارد، بلکه با توصیه قرآن در سبقت گرفتن در امور خیر، آنجا که میفرماید: [وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ ٭ أُولئِکَ الْمُقَرَّبُون] (واقعه: 10-11)، سرعت افزایی و سبقت گیری در امور نیک و پسندیده را به جان و روحیه معنوی مومنان میدمد و عطر خوش صفا و دوستی را در شریانهای جامعه اسلامی به جریان در میآورد، و آثار و پیامدهای سودمند و انسان سازی را به دنبال دارد. برخی از این ره آوردها عبارتند از:
الف) همدلی و مهربانی
مهمترین اثر اصل «اخوت اسلامی» را در دو کلمه «همدلی و مهربانی» میان مردم جامعه اسلامی باید جست و این دو مهم، سبب میشود که مؤمنان اتحاد بیابند و با جوش و خروش و یکصدا اهداف متعالی اسلام را خواستار شوند.
به قول شاعر:
غـرض ز انجمن و اجتماع جمع قواست
چـراکه قـطـره چـو شـد مـتـصـل به هم، دریاست
ز قطره هیچ نیاید، ولى چو دریا گشت
هــرآنــچــه نــفــع تــصــور کنـى در او، آنـجـاسـت
همواره مسلمانان در پرتو همدلی و مهربانی بر تمام مشکلات پیروز شدند و تا روزى که رشته صمیمیت مذهبى در میان آنها برقرار بود، سیادت جهان را در اختیار داشتند.
ب) امنیت فکری، روانی و مالی
از دیگر آثار و مظاهر و تجلیات اخوت اسلامی، این است که برادر، به جان و ناموس و مال برادر خود تعدى نمىکند.
این نکته در یکى از بیانات گرانبهاى رسولخدا(ص) که در گردهمایى بزرگى در منا ایراد نموده است، منعکس مىباشد؛ آنحضرت رو به یاران خود کرد و فرمود: امروز، روزى است که در پیشگاه خداوند احترام بزرگى دارد و این سرزمین منا نیز همچنان محترم است و این ماه (ماه ذىالحجه) که اکنون در آن قرار گرفتهایم، پیش خداوند، محترم مىباشد؛ هان اى مردم! «انّ دماءکم واموالکم واعراضکم علیکم حرام کحرمة یومکم هذا وبلدکم هذا وشهرکم هذا؛10 جان و مال و ناموس شما بر یکدیگر همان احترامى را دارد که این روز و این سرزمین و این ماه دارد.» پیامبر این جمله را سهبار تکرار کرد و سپس رو به آسمان کرد و فرمود: «اللّهمّ بلّغت؛ خدایا گواه باش که من وظیفه خود را در بیان مبانى برادرى رسانیدم.»
ج) غمخواری و ایثار
اثر دیگر این اصل اجتماعی و فرهنگی آن است که هرگاه فرد مسلمانى دچار دردى و محنتى شود، بر تمام افراد جامعه لازم است به کمک او بشتابند و شریک غم او گردند و یاریگرش شوند.
4.همدلی و مهربانی مردم، هدف تیر نشانه دشمنان
دشمنان بدخواه مسلمانان، همواره کوشیدهاند و مىکوشند که رشته استوار وحدت آنان را از هم بگسلند و وحدت و یگانگى آنان را از میان ببرند و با عنوانکردن یک سلسله مسائل غیراساسى، آتش اختلاف را میان آنها روشن سازند؛ این امر نهتنها هدف دشمنان عصر حاضر ماست، بلکه از روزى که این پیوند اسلامى به وجود آمد، بدخواهان ما کوشیدهاند که بر وحدت و پیوستگى ما ضربه بزنند.11
جای تأسف است که هماکنون آتش جنگ و نبرد ویرانگر در برخی کشورهای اسلامی شعلهور است و سالیان درازی است که صهیونیسم غاصب هر روز انسانی از مردان و یا زنان و فرزندان فلسطینی را شهید کرده و خانه آنان را ویران میکند؛ اما کشورهای اسلامی فقط نظارهگر این جنایت هستند؛ حتی اجازه نمیدهند که مردم مسلمان مصر و اردن به کمک برادران خود برخیزند.12
نتیجهگیری
دستور به اخوت اسلامی از سوی خداوند متعال و تأکید پیامبر اسلام و اهلبیت(ع)، سرمایه اجتماعی عظیمی را برای جامعه در پی دارد که اثر اجتماعی و فرهنگی آن با عنوان «همدلی و مهربانی» شناخته میشود. التزام به این اصل حیاتی در جامعه اسلامی، ضامن لطف و رحمت الهی و سلامت روحی مؤمنان در جامعه و حفظ احساس مسئولیت در قبال جامعه و مسلمانان میگردد.
در پایان از آستان ربوبی الهی چنین مسئلت میکنیم:
خدایا سران اسلامی را از این خواب غفلت بیدار بفرما!
الهی دست دولتهای استعمارگر را از کشورهای اسلامی کوتاه بفرما!
..............................................
پینوشتها
1. نظام اخلاقی اسلام، ص 87.
2 . همان، ص 89.
3 . اخلاق در مکتب وحی، ص 222.
4 . نظام اخلاقی اسلام، ص 90-89.
5 . منیةالطالبین، ج26، ص 303. نظام اخلاقی اسلام، ص 86-85.
6. سفینةالبحار، ج ۱، ص 56.
7. سیره ابنهشام، ج ۱، ص 124-123.
8. نظام اخلاقی اسلام، ص 92-91.
9. کافی، ج2، ص 175.
10. سیره ابنهشام، ج ۲، ص ۶۰۵.
11. نظام اخلاقی اسلام، ص 93.
12. اخلاق در مکتب وحی، ص 226-227.
هر مسألهاى از مسائل اجتماعى که در آن شک و تردید وجود داشته باشد و یا در پذیرش آن به تجربه و آزمایش و گواه نیازمند باشیم، درباره لزوم اتحاد و همبستگى اجتماع و منافع سرشار آن، هرگز شک و تردید به خود راه نمىدهیم؛ زیرا کوچکترین سودى که از وحدت و اتفاق عاید اجتماع مىگردد، همان پیوستن نیروهاى کوچک و پراکنده به یکدیگر است و در سایه چنین پیوستگى، نیروى عظیمى به وجود مىآید که مىتواند مبدأ تحولاتى در شئون مختلف زندگى گردد.1
1.ملاک و سرچشمه اتحاد در جامعه
بسیاری از فرهیختگان جامعهشناسی چنین معتقدند که انسان یک موجود اجتماعى است و در ساختمان وجودى و آفرینش وى، تمایلات شدیدى به زندگى دستهجمعى نهفته است؛ اما در صورتی که وحدت و همدلی از جامعه و اجتماع انسانی رخت بربندد، اختلاف و نزاع در میان افراد جامعه، آرامش را از مردم سلب نموده و کشمکش و سردرگمی در افکار و روابط اجتماعی پدید میآید.2
یکی از پرسشهایی که اندیشه متفکران این حوزه را به چارهجویی واداشته، این است که «چگونه میتوان میان افراد بشر وحدتآفرینی کرد؟»؛ برای پاسخ به این چالش ذهنی، چند راهکار از سوی جامعهشناسان پیشنهاد شده و اسلام دیدگاه نوینی را اختیار کرده است. این امور عبارتند از:
الف) طرح سازمان ملل در برادرانگاری مردم
این سازمان داعیه برادری در میان تمام انسانها را به گوش جهانیان نواخته و البته متأسفانه این سخن آرزویی بیش نیست؛ زیرا باید عاملی را معرفی کنند که اسباب اختلاف را از میان بردارد تا نتیجهاش تشکیل امت واحد جهانی باشد.3
ب) محور واحدِ وحدتآفرین
از دیدگاه اندیشمندان و جامعهشناسان اموری همچون «نژاد»، «زبان»، «وحدت تاریخ»، «وحدت ارضى» و «خون»، عناصر سازنده ملیت و وحدت ملتهاست؛ اجتماعى که از عناصر مزبور به وجود مىآید، همان است که در علم حقوق به آن «ملت» مىگویند و در سایه یکى از این عوامل، مىتوان اجتماع واحدى ساخت که اعضاى آن در کنار یکدیگر، زندگى صمیمانهاى داشته باشند.
درست است که عوامل مزبور بر اتحاد و اتفاق و همبستگى جامعه کمک مىکند، ولى تا زمانى که یک وحدت فکرى و روحى و یگانگى در هدف و عقیده در کار نباشد، اتحاد و پیوستگى افراد، تحت این عوامل و عناصر غیرارادى، پایدار نخواهد بود و اگر روزى براى هدف مشترکى دست اتحاد بهسوى هم دراز کنند و دست همدیگر را بهعنوان برادرى بفشارند، پس از نیل به هدف، مدتى نخواهد پایید که اختلاف فکرى و روحى و اختلاف خواستها و ارادهها، تصادم و تضاد عجیبى در میان آنان به وجود خواهد آورد و آنها را از هم جدا خواهد ساخت.4
اینک پیشنهاد اسلام برای این حل مسئله را جویا میشویم.
ج) اخوت اسلامی در پرتو ایمان به خداوند
دین مبین اسلام عامل وحدت را انگیزهای آسمانی و نه مادی و ظاهری معرفی کرده و چنین باوری را ترویج میکند که جامعه اسلامی در پرتو ایمان و عقیده، بایسته است که به اصل اجتماعی و فرهنگی «اخوت اسلامی» ملتزم گردد تا همواره بستر رشد و ترقی افراد جامعه مهیا شود و این اصل وحدت آفرین، به عنوان «نیرویی زمینه ساز» و «عاملی پیشرو» در تکامل مادی و جهش در حیات معنوی مومنان، قادر است جامعه را بی وقفه رو به جلو رانده و اساس بقای اسلام و کیان جامعه را با خنثی سازی نقشههای شوم دشمنان تضمین نماید.
2.اخوت دینی در تعالیم اسلامی
آموزههای اسلام در «قرآن» و «سنت و روایات»، جایگاه برادری اسلامی را چنین ترسیم مینمایند:
الف) قرآن
سروش وحی در آیات الهی بهوضوح به اصل برادری مسلمانان اشاره دارد. آنجا که خداوند متعال میفرماید: [إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ(حجرات: 10)؛ افراد باایمان برادر یکدیگرند؛ پس میان برادران خود صلح برقرار کنید و از نافرمانى خدا بپرهیزید تا مورد لطف و رحمت خدا قرار گیرید.]
نزدیکترین رابطه و پیوند میان دو انسان که در یکزمان زندگى مىکنند، پیوند برادرى است؛ پیوند پدرى و فرزندى اگرچه محکمتر و نیرومندتر از رابطه برادرى است، ولى این رابطه میان دو انسانى است که در یک سطح زندگى نمىکنند و از نظر زمان و موقعیت و شخصیت و مراتب احترام، با هم متفاوتند؛ تنها رابطهاى که مظهر کامل همبستگى و علاقه و الفت شدید میان دو انسانى است که در یک افق زندگى مىکنند، همان پیوند برادرى و خواهرى است؛ این پیوند ناگسستنى تکوینى، همواره در محیطها و جمعیتها، رمز مهر و محبت و الفت است؛ از اینرو، قرآن در ندا و دعوت خود براى اتحاد و یگانگى و استوارى مبانى الفت و محبت، افراد جامعه باایمان را برادر یکدیگر خوانده است و براى نخستینبار در تاریخ بشرى، یک جامعه بزرگ چندصدمیلیونى را برادر هم نموده و شعار آنها را جمله زیر قرار داده است: [إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ]؛ افراد جامعه با ایمان، صمیمىترین رابطه و پیوند را دارند و آن اینکه برادر یکدیگرند.
اخوت مذهبى یک عنوان تشریفاتى آن هم براى یک سلسله اغراض سیاسى نیست تا عموم مردم را - خواه ملاک برادرى در آنها باشد یا نباشد - برادر یکدیگر قرار دهد؛ بلکه هدف از مطرحساختن این عنوان، اشاره به یکرشته تکالیف و اهداف عالى اجتماعى و اخلاقى است که در پرتو اخوت اسلامى صورت مىگیرد.
بنابراین، «تا یک وحدت فکرى و روحى و یگانگى در هدف و عقیده در کار نباشد، اتحاد و پیوستگى افراد، پایدار نخواهد بود» و اگر گروههاى دودل، روزى براى یک سلسله مصالح سیاسى دست اتحاد بهسوى هم دراز کنند و دست همدیگر را به انگیزه برادرى بفشارند، چیزى نخواهد پایید که ضربههاى اختلاف فکرى و روحى و تصادم منافع و تضاد مبانى، دستها را از هم جدا خواهد ساخت.5
ب) سنت و روایات
پیامبر اسلام(ص) در سخنان تاریخى خود، افراد اجتماع باایمان را بهسان اعضاى یک بدن انسانى دانسته است که یک وحدت فکرى و عقیدتى همچون روح واحد بر آنها حکومت مىکند و قلوب آنان را به هم پیوند مىدهد. آنجا که رسول اکرم(ص) میفرماید: «انّما المؤمنون فی تراحمهم وتعاطفهم بمنزلة الجسد الواحد اذا اشتکى منه عضو واحد تداعى له سائر الجسد بالحمى و السّهر؛6 همانا مؤمنان، از نظر مهر و عاطفه بهسان یک پیکرند؛ هرگاه عضوى از آن دچار دردى گردد، سایر اعضا، با تب و بیدارى و ناراحتى مراتب همدردى خود را با آن عضو اعلام مىدارند و به کمک آن مىشتابند.»
همچنین نقل شده که روزى پیامبر(ص) در مسجد بپا خاست و رو به مسلمانان کرد و فرمود: «تآخوا فى اللّه اخوین اخوین؛ اى مردم! برخیزید دوتادوتا با یکدیگر برادر شوید.» سپس مسلمانان برخاستند و هرکدام با فردى که بیشتر مورد علاقهاش بود، برادر شد و خود پیامبر امیرمؤمنان(ع) را برادر خود اتخاذ نمود.7
روزى که پیامبر از طرف خداوند، مأمور ابلاغ این حکم آسمانى گردید، محیط مسلمانان در مدینه دچار اختلافاتى بود که جز در سایه اتحاد و یگانگى و وحدت فکرى، بیمارى دودستگى آنها بهبودپذیر نبود؛ زیرا مهاجر و انصار در دو محیط گوناگون پرورش یافته و هرکدام خواهان تفوق بر دیگرى بودند؛ جمعیت انصار هم از دو طایفه تشکیل یافته بود که سالیان درازى آتش نبرد میان آنها شعلهور بود؛ مسلمانانى که از نقاط دور، از حبشه و نقاط دیگر وارد سرزمین مدینه مىشدند، از نظر نژاد و زبان با اکثریت اختلاف داشتند. نیرومندترین رشتهاى که همه آنان را با آنهمه اختلاف به هم پیوند داد، همان ایمان و برادرى مذهبى بود که کینه و دشمنى و آثار اختلاف و دودستگى را از دل آنان زدود.
اگر پیامبر عالىقدر اسلام(ص) دلهاى گروههاى مختلف را به هم پیوند داد و از ملتهاى مختلف که هرکدام داراى نژاد و زبانى خاص بودند، ملت واحد به هم پیوستهاى ساخت و آنها را برادر و برابر یکدیگر قرار داد، بهسبب این بود که توانست یک وحدت فکرى و عقیدتى در میان آنان به وجود آورد و مسیر زندگى همه را یکسان و برابر قرار دهد و تمام «ایدهها» را به «ایده واحد» مبدل سازد.8
اهلبیت عصمت و طهارت(ع) نیز بر این سنت نبوی تأکید کردهاند؛ همچنان که از امام صادق(ع) در روایتی چنین نقل شده است: «تَوَاصَلُوا وَ تَبَارُّوا وَ تَرَاحَمُوا وَ کُونُوا إِخْوَةً بَرَرَةً کَمَا أَمَرَکُمُ اللَّهُ عَزَّوَجَل؛9 با یکدیگر نزدیک شوید و نیکی کنید و به همدیگر رحم کنید و همگان بهصورت برادرانه نیکوکار در آیید؛ آنچنان که خداوند امر کرده است.»
3. آثار اجتماعی و فرهنگی اخوت اسلامی
موهبت «اخوت اسلامی» که به اشارت کلام وحی و آموزههای دینی وحدت بخش است، نه تنها کوشش مسلمانان برای سازگاری و عطوفت را به دنبال دارد، بلکه با توصیه قرآن در سبقت گرفتن در امور خیر، آنجا که میفرماید: [وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ ٭ أُولئِکَ الْمُقَرَّبُون] (واقعه: 10-11)، سرعت افزایی و سبقت گیری در امور نیک و پسندیده را به جان و روحیه معنوی مومنان میدمد و عطر خوش صفا و دوستی را در شریانهای جامعه اسلامی به جریان در میآورد، و آثار و پیامدهای سودمند و انسان سازی را به دنبال دارد. برخی از این ره آوردها عبارتند از:
الف) همدلی و مهربانی
مهمترین اثر اصل «اخوت اسلامی» را در دو کلمه «همدلی و مهربانی» میان مردم جامعه اسلامی باید جست و این دو مهم، سبب میشود که مؤمنان اتحاد بیابند و با جوش و خروش و یکصدا اهداف متعالی اسلام را خواستار شوند.
به قول شاعر:
غـرض ز انجمن و اجتماع جمع قواست
چـراکه قـطـره چـو شـد مـتـصـل به هم، دریاست
ز قطره هیچ نیاید، ولى چو دریا گشت
هــرآنــچــه نــفــع تــصــور کنـى در او، آنـجـاسـت
همواره مسلمانان در پرتو همدلی و مهربانی بر تمام مشکلات پیروز شدند و تا روزى که رشته صمیمیت مذهبى در میان آنها برقرار بود، سیادت جهان را در اختیار داشتند.
ب) امنیت فکری، روانی و مالی
از دیگر آثار و مظاهر و تجلیات اخوت اسلامی، این است که برادر، به جان و ناموس و مال برادر خود تعدى نمىکند.
این نکته در یکى از بیانات گرانبهاى رسولخدا(ص) که در گردهمایى بزرگى در منا ایراد نموده است، منعکس مىباشد؛ آنحضرت رو به یاران خود کرد و فرمود: امروز، روزى است که در پیشگاه خداوند احترام بزرگى دارد و این سرزمین منا نیز همچنان محترم است و این ماه (ماه ذىالحجه) که اکنون در آن قرار گرفتهایم، پیش خداوند، محترم مىباشد؛ هان اى مردم! «انّ دماءکم واموالکم واعراضکم علیکم حرام کحرمة یومکم هذا وبلدکم هذا وشهرکم هذا؛10 جان و مال و ناموس شما بر یکدیگر همان احترامى را دارد که این روز و این سرزمین و این ماه دارد.» پیامبر این جمله را سهبار تکرار کرد و سپس رو به آسمان کرد و فرمود: «اللّهمّ بلّغت؛ خدایا گواه باش که من وظیفه خود را در بیان مبانى برادرى رسانیدم.»
ج) غمخواری و ایثار
اثر دیگر این اصل اجتماعی و فرهنگی آن است که هرگاه فرد مسلمانى دچار دردى و محنتى شود، بر تمام افراد جامعه لازم است به کمک او بشتابند و شریک غم او گردند و یاریگرش شوند.
4.همدلی و مهربانی مردم، هدف تیر نشانه دشمنان
دشمنان بدخواه مسلمانان، همواره کوشیدهاند و مىکوشند که رشته استوار وحدت آنان را از هم بگسلند و وحدت و یگانگى آنان را از میان ببرند و با عنوانکردن یک سلسله مسائل غیراساسى، آتش اختلاف را میان آنها روشن سازند؛ این امر نهتنها هدف دشمنان عصر حاضر ماست، بلکه از روزى که این پیوند اسلامى به وجود آمد، بدخواهان ما کوشیدهاند که بر وحدت و پیوستگى ما ضربه بزنند.11
جای تأسف است که هماکنون آتش جنگ و نبرد ویرانگر در برخی کشورهای اسلامی شعلهور است و سالیان درازی است که صهیونیسم غاصب هر روز انسانی از مردان و یا زنان و فرزندان فلسطینی را شهید کرده و خانه آنان را ویران میکند؛ اما کشورهای اسلامی فقط نظارهگر این جنایت هستند؛ حتی اجازه نمیدهند که مردم مسلمان مصر و اردن به کمک برادران خود برخیزند.12
نتیجهگیری
دستور به اخوت اسلامی از سوی خداوند متعال و تأکید پیامبر اسلام و اهلبیت(ع)، سرمایه اجتماعی عظیمی را برای جامعه در پی دارد که اثر اجتماعی و فرهنگی آن با عنوان «همدلی و مهربانی» شناخته میشود. التزام به این اصل حیاتی در جامعه اسلامی، ضامن لطف و رحمت الهی و سلامت روحی مؤمنان در جامعه و حفظ احساس مسئولیت در قبال جامعه و مسلمانان میگردد.
در پایان از آستان ربوبی الهی چنین مسئلت میکنیم:
خدایا سران اسلامی را از این خواب غفلت بیدار بفرما!
الهی دست دولتهای استعمارگر را از کشورهای اسلامی کوتاه بفرما!
..............................................
پینوشتها
1. نظام اخلاقی اسلام، ص 87.
2 . همان، ص 89.
3 . اخلاق در مکتب وحی، ص 222.
4 . نظام اخلاقی اسلام، ص 90-89.
5 . منیةالطالبین، ج26، ص 303. نظام اخلاقی اسلام، ص 86-85.
6. سفینةالبحار، ج ۱، ص 56.
7. سیره ابنهشام، ج ۱، ص 124-123.
8. نظام اخلاقی اسلام، ص 92-91.
9. کافی، ج2، ص 175.
10. سیره ابنهشام، ج ۲، ص ۶۰۵.
11. نظام اخلاقی اسلام، ص 93.
12. اخلاق در مکتب وحی، ص 226-227.