شرحی بر وصایای اخلاقی آیتاللهالعظمی سید محمدرضا موسوی گلپایگانی(قد)
تربیت نفوس مستعد و هدایت طالبانِ کمال، همواره در سنت سلف صالح و عالمان ربانی، از جایگاهی بیبدیل برخوردار بوده است. در میان استوانههای فقاهت و تقوا، آیتاللهالعظمی موسوی گلپایگانی (نورالله مرقده) همواره الگویی از پیوند میان دانش و نیایش بهشمار میآمدند؛ فقیهی که نهتنها در کرسی تدریس، بلکه در سطور موجز و اخلاقی خویش، راه تقرب به حق را ترسیم میکردند.
نوشتار پیشرو، سخنان آیتالله علی کریمی جهرمی- از شاگردان مبرّز ایشان- در تبیین و شرح وصایای اخلاقیِ بهجایمانده از آن مرجع فقید است. این سخنان که بر محوریت «تقوا»، «تمسک به قرآن و عترت(ع)» و «تأکید بر نماز شب» استوار است، دریچهای بهسوی زیست مؤمنانه و بیداری معنوی در روزگار معاصر میگشاید. ایشان با نگاهی عمیق به متون اصیل روایی، از جمله نامه تاریخی امام حسن عسکری(ع) به ابنبابویه قمی، به شرح سیره عملی مشایخ حوزه و ضرورت احیای سنتهای معنوی در حوزههای علمیه میپردازد.
متن سخنان آیتالله کریمی جهرمی
به نوشتهای اخلاقی و بسیار سودمند برای اهل علم برخورد کردم که به خط مبارک سید مشایخ ما، حضرت آیتاللهالعظمی موسوی گلپایگانی (نورالله مرقده)، مرقوم شده بود. ایشان در آن قطعه کاغذ، پس از نام پروردگار، چنین آورده بودند:
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ أُوصِيكَ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَهُوَ رَبُّ الْعَالَمِينَ وَالتَّمَسُّكِ بِكِتَابِهِ الْمُبِينِ وَرَسُولِهِ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ وَالتَّمَسُّكِ بِذَيْلِ عِنَايَةِ خُلَفَائِهِ الْمَعْصُومِينَ الْمُكَرَّمِينَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ الْمَلِكِ الْحَقِّ الْمُبِينِ وَعَلَيْكَ بِمُلَازَمَةِ الْوَاجِبَاتِ وَتَرْكِ الْمُحَرَّمَاتِ وَفِعْلِ الْمُسْتَحَبَّاتِ وَتَرْكِ الْمَكْرُوهَاتِ عَلَى وُسْعِكَ وَعَلَيْكَ بِصَلَاةِاللَّيْلِ وَعَلَيْكَ بِصَلَاةِاللَّيْلِ وَعَلَيْكَ بِصَلَاةِاللَّيْلِ».
حَرَّرَهُ مُحَمَّدرِضَا الْمُوسَوِيُّ الْكُلْپَايِگَانِيُّ
«أُوصِیکَ بِتَقْوَىاللَّهِ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَهُوَ رَبُّالْعَالَمِینَ»؛ تو را به تقوای الهی سفارش میکنم؛ همان خداوندی که جز او معبودی نیست و پروردگار و تربیتکننده جهانیان است. در قرآن کریم توصیههای فراوانی درباره تقوا شده است؛ مراد از تقوای الهی آن است که انسان در تمام احوال- چه هنگام سخنگفتن و چه وقت عمل برای خود یا دیگران- پیوسته خود را در محضر خدا ببیند و بداند که دیده الهی باز است و عمل او را مشاهده میکند.
گر کند کودکی از دور نگاه
شرم داری ز گناه درگذری
پرده عفت خود را ندری
شرم بادت که خداوند جهان
که بود واقف اسرار نهان
نظرش با تو بود بیگه وگاه
تو کنی در نظرش قصد گناه 1
۱. تمسک به کتاب مبین و سنت نبوی
توصیه دوم آن فقیه بزرگوار چنین بود: «وَالتَّمَسُّکِ بِکِتَابِهِ الْمُبِینِ». اگر انسان به قرائت، تأمل و عمل به قرآن کریم پایبند میشد، راه سعادت را مییافت و بسیاری از مشکلات حل میگشت. از بزرگی پرسیدند: «آیا از تنهایی ناراحت نمیشوی؟» گفت: «خیر؛ هرگاه اراده کنم، با خدا سخن بگویم، نماز میخوانم و هرگاه بخواهم پروردگارم با من سخن بگوید، قرآن قرائت میکنم». مخصوصاً برای اهل علم بسیار لازم است که برنامهای شبانهروزی برای انس با قرآن داشته باشند.
ایشان همچنین به تمسک به رسول الهی، سیدالمرسلین(ص) و عنایات خلفای معصوم ایشان(ع) تأکید کردهاند. ما نباید از فضائل، مناقب و سیره اهلبیت(ع) غفلت کنیم و باید شناخت درستی از علی و آلعلی(ع) داشته باشیم.
۲. ملازمه واجبات و حذر از غفلت
بند دیگری از این وصیتنامه بدین شرح است: «وَعَلَیْکَ بِمُلَازَمَةِ الْوَاجِبَاتِ وَتَرْکِ الْمُحَرَّمَاتِ»؛ بر تو باد که همواره به انجام واجبات پایبند باشی و از گناهان دوری گزینی. در عصر حاضر که ابزارهای لغزش و گناه بیش از هر زمان دیگری فراهم است، عمل به این توصیه دشوارتر؛ اما حیاتیتر گشته است. باید بدانیم که اگر بناست تحول و اصلاحی در زندگی ما صورت گیرد، این کار تنها به دست خودمان میسر است؛ پس نباید اصلاح نفس را به آینده واگذار کرد.
مرگ هیچگاه خبر نمیکند؛ چهبسا انسانی که در خیابان گام برمیدارد یا شبهنگام در کمال آسودگی سر بر بالین نهاده است، ناگهان رخت از این جهان بربندد. اگر خدایناکرده آبروی کسی را ریخته یا شخصی را بدنام کردهایم، تا فرصت باقی است باید برای جبران و حلالیتطلبی اقدام کنیم؛ چراکه پس از کوچ از این دنیا، راه بازگشتی نخواهد بود.
ایشان در ادامه، بر انجام مستحبات و ترک مکروهات در حد توان تأکید کرده و مرقوم فرمودهاند: «وَفِعْلِ الْمُسْتَحَبَّاتِ وَتَرْکِ الْمَکْرُوهَاتِ عَلَى وُسْعِکَ». این توصیه از آن روست که ارتکاب مکروهات، بهتدریج سدّ حیا را میشکند و به دریچهای برای ورود انسان به ورطه محرمات تبدیل میشود.
۳. تأکید ویژه بر نماز شب
«نکته عجیب در این مرقومه، تکرار سهباره یک جمله است: «وَعَلَیْکَ بِصَلَاةِاللَّیْلِ وَعَلَیْکَ بِصَلَاةِاللَّیْلِ وَعَلَیْکَ بِصَلَاةِاللَّیْلِ». به خاطر ندارم هیچیک از بزرگانی را که محضرشان را درک کردیم، نسبت به نماز شب بیتفاوت بوده باشند. از همین بزرگوار (آیتالله گلپایگانی) به یاد دارم شبی که خبر رحلت فرزندشان، مرحوم حاجآقا مهدی را- که در اثر تصادف در جریان زلزله طبس رخ داده بود- به ایشان دادند، سحرگاه طبق عادت همیشگی برخاستند و نماز شبشان ترک نشد.»
این تأکید مؤکد، برگرفته از نامه امام حسن عسکری(ع) به علیبن بابویه قمی است که در آن به وصیت پیامبر(ص) به حضرت علی(ع) استناد شده است: «يَا عَلِيُّ، عَلَيْكَ بِصَلَاةِاللَّيْلِ، عَلَيْكَ بِصَلَاةِاللَّيْلِ، عَلَيْكَ بِصَلَاةِاللَّيْلِ...»2 متأسفانه امروزه این معنویت در حوزهها کمرنگ شده است؛ درحالیکه سابق بر این، نیمهشبها تمام حجرههای مدرسه فیضیه از نور بندگی و عبادت روشن بود.
چه خوش است یک شب بکشی هوا را
به خلوص خواهی ز خدا خدا را
به حضور خوانی ورقی ز قرآن
فکنی در آتش کتب ریا را
شود آنکـه گاهی بدهنـد راهی
به حضور شاهی چو من گدا را3
تهیه و تنظیم: حمید کرمی
..............................................
پی نوشتها
1. جامی، نورالدین عبدالرحمن، هفت اورنگ، سبحةالابرار، بخش ۷۶ (عقد بیست و سوم: در حیا و محافظت ظاهر و باطن از مخالفت احکام الهی بهسبب مراقبه نظر حق سبحانه وتعالی).
2. امام حسن عسکری(ع) در نامهای تاریخی به علیبن الحسینبن بابویه قمی (پدر شیخ صدوق)، ضمن خطاب قراردادن ایشان با القابی نظیر «شیخی»، «معتمدی» و «فقیهی»، توصیههای راهبردی به وی و شیعیان مرقوم فرمودهاند. متن کامل این نامه شریف بدین شرح است:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ وَالْجَنَّةُ لِلْمُوَحِّدِینَ وَالنَّارُ لِلْمُلْحِدِینَ وَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِینَ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ وَالصَّلَاةُ عَلَى خَیْرِ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ وَعِتْرَتِهِ الطَّاهِرِینَ.
أَمَّا بَعْدُ؛ أُوصِیکَ یَا شَیْخِی وَمُعْتَمَدِی وَفَقِیهِی أَبَاالْحَسَنِ عَلِیَّبْنَ الْحُسَیْنِ الْقُمِّیَّ- وَفَّقَکَ اللَّهُ لِمَرْضَاتِهِ وَجَعَلَ مِنْ صُلْبِکَ أَوْلَاداً صَالِحِینَ بِرَحْمَتِهِ بِتَقْوَىاللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِیتَاءِ الزَّکَاةِ؛ فَإِنَّهُ لَا تُقْبَلُ الصَّلَاةُ مِنْ مَانِعِ الزَّکَاةِ وَأُوصِیکَ بِمَغْفِرَةِ الذَّنْبِ وَکَظْمِ الْغَیْظِ وَصِلَةِ الرَّحِمِ وَمُوَاسَاةِ الْإِخْوَانِ وَالسَّعْیِ فِی حَوَائِجِهِمْ فِیالْعُسْرِ وَالْیُسْرِ وَالْحِلْمِ عِنْدَالْجَهْلِ وَالتَّفَقُّهِ فِی الدِّینِ وَالتَّثَبُّتِ فِی الْأَمْرِ وَالتَّعَاهُدِ لِلْقُرْآنِ وَحُسْنِ الْخُلُقِ وَالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ...
وَعَلَیْکَ بِصَلَاةِاللَّیْلِ؛ فَإِنَّ النَّبِیَّ(ص) أَوْصَى عَلِیّاً(ع) فَقَالَ: «یَا عَلِیُّ عَلَیْکَ بِصَلَاةِاللَّیْلِ، عَلَیْکَ بِصَلَاةِاللَّیْلِ، عَلَیْکَ بِصَلَاةِاللَّیْلِ» وَمَنِ اسْتَخَفَّ بِصَلَاةِاللَّیْلِ فَلَیْسَ مِنَّا. فَاعْمَلْ بِوَصِیَّتِی وَأْمُرْ شِیعَتِی حَتَّى یَعْمَلُوا عَلَیْهِ وَعَلَیْکَ بِالصَّبْرِ وَانْتِظَارِ الْفَرَجِ؛ فَإِنَّ النَّبِیَّ(ص) قَالَ: «أَفْضَلُ أَعْمَالِ أُمَّتِی انْتِظَارُ الْفَرَجِ» فَاصْبِرْ یَا شَیْخِی یَا أَبَاالْحَسَنِ وَأْمُرْ جَمِیعَ شِیعَتِی بِالصَّبْرِ؛ فَإِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ وَالسَّلَامُ عَلَیْکَ وَعَلَى جَمِیعِ شِیعَتِنَا وَرَحْمَةُاللَّهِ وَبَرَکَاتُهُ» .
منابع: ابنبابویه (شیخ صدوق)، صفاتالشیعة، ترجمه توحیدی، ص ۷؛ علمالهدی، محمدبن محسن، معادنالحکمة فی مکاتیبالائمة، ج ۲، ص ۲۶۵، چاپ جامعه مدرسین.
3. الهی قمشهای، مهدی، دیوان حکیم الهی قمشهای.
نوشتار پیشرو، سخنان آیتالله علی کریمی جهرمی- از شاگردان مبرّز ایشان- در تبیین و شرح وصایای اخلاقیِ بهجایمانده از آن مرجع فقید است. این سخنان که بر محوریت «تقوا»، «تمسک به قرآن و عترت(ع)» و «تأکید بر نماز شب» استوار است، دریچهای بهسوی زیست مؤمنانه و بیداری معنوی در روزگار معاصر میگشاید. ایشان با نگاهی عمیق به متون اصیل روایی، از جمله نامه تاریخی امام حسن عسکری(ع) به ابنبابویه قمی، به شرح سیره عملی مشایخ حوزه و ضرورت احیای سنتهای معنوی در حوزههای علمیه میپردازد.
متن سخنان آیتالله کریمی جهرمی
به نوشتهای اخلاقی و بسیار سودمند برای اهل علم برخورد کردم که به خط مبارک سید مشایخ ما، حضرت آیتاللهالعظمی موسوی گلپایگانی (نورالله مرقده)، مرقوم شده بود. ایشان در آن قطعه کاغذ، پس از نام پروردگار، چنین آورده بودند:
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ أُوصِيكَ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَهُوَ رَبُّ الْعَالَمِينَ وَالتَّمَسُّكِ بِكِتَابِهِ الْمُبِينِ وَرَسُولِهِ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ وَالتَّمَسُّكِ بِذَيْلِ عِنَايَةِ خُلَفَائِهِ الْمَعْصُومِينَ الْمُكَرَّمِينَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ الْمَلِكِ الْحَقِّ الْمُبِينِ وَعَلَيْكَ بِمُلَازَمَةِ الْوَاجِبَاتِ وَتَرْكِ الْمُحَرَّمَاتِ وَفِعْلِ الْمُسْتَحَبَّاتِ وَتَرْكِ الْمَكْرُوهَاتِ عَلَى وُسْعِكَ وَعَلَيْكَ بِصَلَاةِاللَّيْلِ وَعَلَيْكَ بِصَلَاةِاللَّيْلِ وَعَلَيْكَ بِصَلَاةِاللَّيْلِ».
حَرَّرَهُ مُحَمَّدرِضَا الْمُوسَوِيُّ الْكُلْپَايِگَانِيُّ
«أُوصِیکَ بِتَقْوَىاللَّهِ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَهُوَ رَبُّالْعَالَمِینَ»؛ تو را به تقوای الهی سفارش میکنم؛ همان خداوندی که جز او معبودی نیست و پروردگار و تربیتکننده جهانیان است. در قرآن کریم توصیههای فراوانی درباره تقوا شده است؛ مراد از تقوای الهی آن است که انسان در تمام احوال- چه هنگام سخنگفتن و چه وقت عمل برای خود یا دیگران- پیوسته خود را در محضر خدا ببیند و بداند که دیده الهی باز است و عمل او را مشاهده میکند.
گر کند کودکی از دور نگاه
شرم داری ز گناه درگذری
پرده عفت خود را ندری
شرم بادت که خداوند جهان
که بود واقف اسرار نهان
نظرش با تو بود بیگه وگاه
تو کنی در نظرش قصد گناه 1
۱. تمسک به کتاب مبین و سنت نبوی
توصیه دوم آن فقیه بزرگوار چنین بود: «وَالتَّمَسُّکِ بِکِتَابِهِ الْمُبِینِ». اگر انسان به قرائت، تأمل و عمل به قرآن کریم پایبند میشد، راه سعادت را مییافت و بسیاری از مشکلات حل میگشت. از بزرگی پرسیدند: «آیا از تنهایی ناراحت نمیشوی؟» گفت: «خیر؛ هرگاه اراده کنم، با خدا سخن بگویم، نماز میخوانم و هرگاه بخواهم پروردگارم با من سخن بگوید، قرآن قرائت میکنم». مخصوصاً برای اهل علم بسیار لازم است که برنامهای شبانهروزی برای انس با قرآن داشته باشند.
ایشان همچنین به تمسک به رسول الهی، سیدالمرسلین(ص) و عنایات خلفای معصوم ایشان(ع) تأکید کردهاند. ما نباید از فضائل، مناقب و سیره اهلبیت(ع) غفلت کنیم و باید شناخت درستی از علی و آلعلی(ع) داشته باشیم.
۲. ملازمه واجبات و حذر از غفلت
بند دیگری از این وصیتنامه بدین شرح است: «وَعَلَیْکَ بِمُلَازَمَةِ الْوَاجِبَاتِ وَتَرْکِ الْمُحَرَّمَاتِ»؛ بر تو باد که همواره به انجام واجبات پایبند باشی و از گناهان دوری گزینی. در عصر حاضر که ابزارهای لغزش و گناه بیش از هر زمان دیگری فراهم است، عمل به این توصیه دشوارتر؛ اما حیاتیتر گشته است. باید بدانیم که اگر بناست تحول و اصلاحی در زندگی ما صورت گیرد، این کار تنها به دست خودمان میسر است؛ پس نباید اصلاح نفس را به آینده واگذار کرد.
مرگ هیچگاه خبر نمیکند؛ چهبسا انسانی که در خیابان گام برمیدارد یا شبهنگام در کمال آسودگی سر بر بالین نهاده است، ناگهان رخت از این جهان بربندد. اگر خدایناکرده آبروی کسی را ریخته یا شخصی را بدنام کردهایم، تا فرصت باقی است باید برای جبران و حلالیتطلبی اقدام کنیم؛ چراکه پس از کوچ از این دنیا، راه بازگشتی نخواهد بود.
ایشان در ادامه، بر انجام مستحبات و ترک مکروهات در حد توان تأکید کرده و مرقوم فرمودهاند: «وَفِعْلِ الْمُسْتَحَبَّاتِ وَتَرْکِ الْمَکْرُوهَاتِ عَلَى وُسْعِکَ». این توصیه از آن روست که ارتکاب مکروهات، بهتدریج سدّ حیا را میشکند و به دریچهای برای ورود انسان به ورطه محرمات تبدیل میشود.
۳. تأکید ویژه بر نماز شب
«نکته عجیب در این مرقومه، تکرار سهباره یک جمله است: «وَعَلَیْکَ بِصَلَاةِاللَّیْلِ وَعَلَیْکَ بِصَلَاةِاللَّیْلِ وَعَلَیْکَ بِصَلَاةِاللَّیْلِ». به خاطر ندارم هیچیک از بزرگانی را که محضرشان را درک کردیم، نسبت به نماز شب بیتفاوت بوده باشند. از همین بزرگوار (آیتالله گلپایگانی) به یاد دارم شبی که خبر رحلت فرزندشان، مرحوم حاجآقا مهدی را- که در اثر تصادف در جریان زلزله طبس رخ داده بود- به ایشان دادند، سحرگاه طبق عادت همیشگی برخاستند و نماز شبشان ترک نشد.»
این تأکید مؤکد، برگرفته از نامه امام حسن عسکری(ع) به علیبن بابویه قمی است که در آن به وصیت پیامبر(ص) به حضرت علی(ع) استناد شده است: «يَا عَلِيُّ، عَلَيْكَ بِصَلَاةِاللَّيْلِ، عَلَيْكَ بِصَلَاةِاللَّيْلِ، عَلَيْكَ بِصَلَاةِاللَّيْلِ...»2 متأسفانه امروزه این معنویت در حوزهها کمرنگ شده است؛ درحالیکه سابق بر این، نیمهشبها تمام حجرههای مدرسه فیضیه از نور بندگی و عبادت روشن بود.
چه خوش است یک شب بکشی هوا را
به خلوص خواهی ز خدا خدا را
به حضور خوانی ورقی ز قرآن
فکنی در آتش کتب ریا را
شود آنکـه گاهی بدهنـد راهی
به حضور شاهی چو من گدا را3
تهیه و تنظیم: حمید کرمی
..............................................
پی نوشتها
1. جامی، نورالدین عبدالرحمن، هفت اورنگ، سبحةالابرار، بخش ۷۶ (عقد بیست و سوم: در حیا و محافظت ظاهر و باطن از مخالفت احکام الهی بهسبب مراقبه نظر حق سبحانه وتعالی).
2. امام حسن عسکری(ع) در نامهای تاریخی به علیبن الحسینبن بابویه قمی (پدر شیخ صدوق)، ضمن خطاب قراردادن ایشان با القابی نظیر «شیخی»، «معتمدی» و «فقیهی»، توصیههای راهبردی به وی و شیعیان مرقوم فرمودهاند. متن کامل این نامه شریف بدین شرح است:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ وَالْجَنَّةُ لِلْمُوَحِّدِینَ وَالنَّارُ لِلْمُلْحِدِینَ وَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِینَ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ وَالصَّلَاةُ عَلَى خَیْرِ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ وَعِتْرَتِهِ الطَّاهِرِینَ.
أَمَّا بَعْدُ؛ أُوصِیکَ یَا شَیْخِی وَمُعْتَمَدِی وَفَقِیهِی أَبَاالْحَسَنِ عَلِیَّبْنَ الْحُسَیْنِ الْقُمِّیَّ- وَفَّقَکَ اللَّهُ لِمَرْضَاتِهِ وَجَعَلَ مِنْ صُلْبِکَ أَوْلَاداً صَالِحِینَ بِرَحْمَتِهِ بِتَقْوَىاللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِیتَاءِ الزَّکَاةِ؛ فَإِنَّهُ لَا تُقْبَلُ الصَّلَاةُ مِنْ مَانِعِ الزَّکَاةِ وَأُوصِیکَ بِمَغْفِرَةِ الذَّنْبِ وَکَظْمِ الْغَیْظِ وَصِلَةِ الرَّحِمِ وَمُوَاسَاةِ الْإِخْوَانِ وَالسَّعْیِ فِی حَوَائِجِهِمْ فِیالْعُسْرِ وَالْیُسْرِ وَالْحِلْمِ عِنْدَالْجَهْلِ وَالتَّفَقُّهِ فِی الدِّینِ وَالتَّثَبُّتِ فِی الْأَمْرِ وَالتَّعَاهُدِ لِلْقُرْآنِ وَحُسْنِ الْخُلُقِ وَالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ...
وَعَلَیْکَ بِصَلَاةِاللَّیْلِ؛ فَإِنَّ النَّبِیَّ(ص) أَوْصَى عَلِیّاً(ع) فَقَالَ: «یَا عَلِیُّ عَلَیْکَ بِصَلَاةِاللَّیْلِ، عَلَیْکَ بِصَلَاةِاللَّیْلِ، عَلَیْکَ بِصَلَاةِاللَّیْلِ» وَمَنِ اسْتَخَفَّ بِصَلَاةِاللَّیْلِ فَلَیْسَ مِنَّا. فَاعْمَلْ بِوَصِیَّتِی وَأْمُرْ شِیعَتِی حَتَّى یَعْمَلُوا عَلَیْهِ وَعَلَیْکَ بِالصَّبْرِ وَانْتِظَارِ الْفَرَجِ؛ فَإِنَّ النَّبِیَّ(ص) قَالَ: «أَفْضَلُ أَعْمَالِ أُمَّتِی انْتِظَارُ الْفَرَجِ» فَاصْبِرْ یَا شَیْخِی یَا أَبَاالْحَسَنِ وَأْمُرْ جَمِیعَ شِیعَتِی بِالصَّبْرِ؛ فَإِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ وَالسَّلَامُ عَلَیْکَ وَعَلَى جَمِیعِ شِیعَتِنَا وَرَحْمَةُاللَّهِ وَبَرَکَاتُهُ» .
منابع: ابنبابویه (شیخ صدوق)، صفاتالشیعة، ترجمه توحیدی، ص ۷؛ علمالهدی، محمدبن محسن، معادنالحکمة فی مکاتیبالائمة، ج ۲، ص ۲۶۵، چاپ جامعه مدرسین.
3. الهی قمشهای، مهدی، دیوان حکیم الهی قمشهای.