از دیار محبت تا سنگر بیان تبیین جایگاه کنشگران عرصه هیئت و مداحی در افق بیانات امام خامنهای
هیئت، همیشه بیش از یک «جمع» بوده است. از دیرباز، گرمای دلنشینش پناهگاه دلدادگان بوده و نوای آشنایش، زمزمهای آشنا در گوش جان تشنه معنا؛ اما امروز، در روزگاری که میدان نبرد از خاکریزهای مرزی به گستره بیکران ذهن و دل انسانها کشیده شده، این نهاد ریشهدار مردمی، رسالتی نو یافته است. در دیداری راهگشا و تاریخی، رهبر معظم انقلاب اسلامی در ۲۲ آذر ۱۴۰۴، با جمعی از مداحان و اصحاب هیئت نشستند و افقی تازه را ترسیم کردند.1 بیانات ایشان، نشان داد که هیئت امروز، تنها محل اشک و عزا نیست؛ بلکه «دانشگاهی سیار» است که باید بر دوش مداحانِ هنرمند و آگاه، از کوچه پسکوچههای شهر تا قلب میدان «جنگ روایتها» حرکت کند. این نوشتار، با بهرهگیری از گنجینه این بیانات و توشهگیری از سرچشمه زلال قرآن و عترت(ع)، میکوشد پنج نقش کلیدی مداح تراز و هیئت انقلابی را در این برهه حساس ترسیم کند.
۱. استاد دانشگاه سیار؛ تبیین حکیمانه در قالب هنر
امام خامنهای با تشبیه هیئت به «دانشگاه سیار معارف»، نقشی خطیر بر دوش مداح نهادهاند. مداح، دیگر تنها خواننده مرثیه نیست؛ او استادی است که باید در کلاسهای بیدیوار هیئت، با زبان شعر و نوا، معارف ناب را آموزش دهد. تأکید معظمله بر این است که «تأثیر یک نوحه خوشساخت و خوشمضمون، گاهی بیشتر از چند منبر و سخنرانی است.»2 و این هنرِ تبیین، سنتی دیرینه است. قرآن کریم خود را کتاب «تبیین» میداند: [کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ]3 و رسالت پیامبر اکرم(ص) نیز همین روشنگری است: [وَأَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ]4 اهلبیت(ع) نیز وارثان این منصب هستند؛ احتجاجهای فراوانی که از اهلبیت(ع) در کتب روایی آمده است، نشان از این رسالت دارد. مداح امروز، با پیوند هنر و معنا، ادامهدهنده این راه روشنگری است.
۲. سرباز ادبیات مقاومت؛ در میدان جنگ روایتها
در عصری که دشمن با ابزار رسانه، به جان هویت دینی و تاریخی ملت افتاده، امامِ جامعه مداحی را بهصراحت «یکی از پایگاههای ادبیات مقاومت» معرفی میکنند.5 ایشان هشدار میدهند: «امروز فراتر از درگیری نظامی... در کانون یک جنگ تبلیغاتی و رسانهای با جبهه وسیع دشمن قرار داریم.»6 در این نبرد نرم، هیئت باید به «کانون پایبندی به ارزشهای انقلاب»7 تبدیل شود. این مسئولیت، حماسهای در تراز عاشوراست؛ جایی که شعر و مرثیه، خود سلاحی برای افشاگری و پاسداری از حقیقت میشود. قرآن، مؤمنان را به شناخت حق از باطل و مقاومت فرامیخواند: [سَنُریهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَفِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ].8 امیرالمؤمنین، علی(ع) نیز در توصیف فتنهها میفرماید: [إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ... لَوْ أَنَّ الْباطِلَ خَلَصَ مِنْ مِزاجِ الْحَقِّ لَمْ یَخْفَ عَلَی الْمُرْتادِینَ].9 مداح، با هنر خود، باید این آمیختگی فریبنده را بشکافد و چهره ناب حق را نمایان کند.
۳. رزمندهای تهاجمی؛ از موضع انفعال تا یورش فرهنگی
رهبری حکیم و فرزانه، برای این نبرد، استراتژیای فعال و هوشمندانه ارائه میدهند: «در مواجهه با دشمن، به دفاع اکتفا نکنید... دشمن نقطه ضعف زیاد دارد؛ آن نقطه ضعفها را هدف قرار بدهید، به آنها هجوم بیاورید.»10 این، همان منطق قرآنی [وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ]11 است. مداح تراز انقلاب، مانند سرداری کارآزموده، تنها در سنگر دفاعی نمیماند. او با شناخت نقاط آسیبپذیر فرهنگ مهاجم، با شاعرانگی و بیانی نافذ، به قلب میدان دشمن یورش میبرد. این شیوه، یادآور خطبههای آتشین حضرت زینب(س) در کاخ یزید است که پس از عاشورا، بزرگترین هجوم فرهنگی را علیه دستگاه جور رقم زد. مداح امروز، با درک این رسالت، باید بر آسیبها و شبهات روز، با زبان هنر و از موضعی قوی و تهاجمی پاسخ گوید.
۴. هنرمندی اصیل؛ پاسداشت حریم در آستانه نوآوری
رهبر معظم انقلاب، هیئت را بر دو پایه استوار «منطق قوی» و «عواطف پاک» میدانند و بر جذابیت و نوآوری در قالب تأکید میکنند؛ اما این نوآوری، هرگز بهمعنی تقلید و خودباختگی نیست. هشدار معظمله صریح و قاطع است: «مراقب باشید، آهنگهای دوران طاغوت راه پیدا نکند... مداحی موسیقی پاپ نیست!»12 هیئت، حریمی مقدس است که هویت مستقل خود را دارد. این تعادل میان جذابیت و اصالت، عین پیروی از آموزه قرآنی است: [ادْعُ إِلى سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ].13 مداح هنرمند، کسی است که با «حکمت» و «موعظه حسنه» و در قالبی زیبا و مؤثر، پیام را منتقل میکند، بیآنکه حریم اصالت این هنر مردمی و دینی را بشکند.
۵. پیوندگر حوزه و جامعه؛ بلندگوی دردهای مردم
هیئت، ریشه در خاک جامعه دارد و نباید از واقعیتهای آن جدا باشد. رهبر انقلاب با اشاره به شعر مؤثر یک مداح درباره ریزگردهای خوزستان، ظرفیت بینظیر هیئت را برای انعکاس دردهای مردم نشان دادند.14 برای ایفای این نقش، مداح نیازمند عمق و بینش است. معظمله راه را نشان دادهاند: «خوشبختانه امروز فضلای زیادی در حوزههای علمیه داریم... و جامعه مداح کشور میتواند کاملاً از آنها بهرهبرداری کند.»15 این پیوند، هم عمق محتوایی کار مداح را افزایش میدهد و هم او را به مجری وظیفهای الهی بدل میکند که قرآن بر دوش صاحبان علم نهاده: [وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَکْتُمُونَهُ]. مداحِ مرتبط با حوزه و جامعه، هم معارف ناب را میآموزد و هم صدای مظلومان را به گوش مسئولان میرساند.
سخن پایانی
زینبوار بگوی، حمزهوار بکوب
مأموریت مداح تراز انقلاب، هنری دشوار و در عین حال، باشکوه است. او باید در یک تن، دو نقش تاریخی را جمع کند: همچون حضرت زینب کبری(س)، «مبلغی» شجاع و دانا باشد که با بیانی شیوا و زینبوار، حقیقت را در هر محفلی فریاد میزند و دانشگاه سیار معارف را اداره میکند و همچون حمزه سیدالشهدا(ع)، «رزمندهای» دلاور باشد که با سلاح هنر و کلام، به قلب نقاط ضعف دشمن فرهنگی یورش میبرد. هیئتِ امروز، زمانی به اوج عزت و تأثیر خود خواهد رسید که بر دو بال نیرومند «تبیین» و «تهاجم» پرواز کند و در آسمان جنگ روایتها، پرچمدار ادبیات مقاومت و پاسدار هویت امت باشد.
..............................................
پی نوشت
1. بیانات امام خامنه ای در دیدار مداحان اهلبیت(ع)»، ۲۲ آذر ۱۴۰۴
2.همان
3.قرآن کریم، سوره بقره، آیه242.
4.قرآن کریم، سوره نحل، آیه 44؛
5.بیانات امام خامنهای در دیدار مداحان اهلبیت(ع)، ۲۲ آذر ۱۴۰۴؛
6.همان؛
7.همان؛
8.سوره فصلت، آیه53؛
9.سیدرضی، محمدبن حسین، نهجالبلاغه، خطبه ۵۰، تصحیح صبحی صالح، انتشارات هجرت، قم؛
10.بیانات امام خامنهای در دیدار مداحان اهلبیت(ع)، ۲۲ آذر ۱۴۰۴
11.سوره انفال، آیه60؛
12.یبانات امام خامنهای در دیدار مداحان اهلبیت(ع)، ۲۲ آذر ۱۴۰۴؛
13.سوره نحل، آیه125؛
14.بیانات امام خامنهای در دیدار مداحان اهلبیت(ع)، ۲۲ آذر ۱۴۰۴؛ در واکنش به شعرخوانی مداح خوزستانی، آقای مروانی؛
15.همان؛
16..سوره آل عمران، آیه 187.
۱. استاد دانشگاه سیار؛ تبیین حکیمانه در قالب هنرامام خامنهای با تشبیه هیئت به «دانشگاه سیار معارف»، نقشی خطیر بر دوش مداح نهادهاند. مداح، دیگر تنها خواننده مرثیه نیست؛ او استادی است که باید در کلاسهای بیدیوار هیئت، با زبان شعر و نوا، معارف ناب را آموزش دهد. تأکید معظمله بر این است که «تأثیر یک نوحه خوشساخت و خوشمضمون، گاهی بیشتر از چند منبر و سخنرانی است.»2 و این هنرِ تبیین، سنتی دیرینه است. قرآن کریم خود را کتاب «تبیین» میداند: [کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ]3 و رسالت پیامبر اکرم(ص) نیز همین روشنگری است: [وَأَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ]4 اهلبیت(ع) نیز وارثان این منصب هستند؛ احتجاجهای فراوانی که از اهلبیت(ع) در کتب روایی آمده است، نشان از این رسالت دارد. مداح امروز، با پیوند هنر و معنا، ادامهدهنده این راه روشنگری است.
۲. سرباز ادبیات مقاومت؛ در میدان جنگ روایتهادر عصری که دشمن با ابزار رسانه، به جان هویت دینی و تاریخی ملت افتاده، امامِ جامعه مداحی را بهصراحت «یکی از پایگاههای ادبیات مقاومت» معرفی میکنند.5 ایشان هشدار میدهند: «امروز فراتر از درگیری نظامی... در کانون یک جنگ تبلیغاتی و رسانهای با جبهه وسیع دشمن قرار داریم.»6 در این نبرد نرم، هیئت باید به «کانون پایبندی به ارزشهای انقلاب»7 تبدیل شود. این مسئولیت، حماسهای در تراز عاشوراست؛ جایی که شعر و مرثیه، خود سلاحی برای افشاگری و پاسداری از حقیقت میشود. قرآن، مؤمنان را به شناخت حق از باطل و مقاومت فرامیخواند: [سَنُریهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَفِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ].8 امیرالمؤمنین، علی(ع) نیز در توصیف فتنهها میفرماید: [إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ... لَوْ أَنَّ الْباطِلَ خَلَصَ مِنْ مِزاجِ الْحَقِّ لَمْ یَخْفَ عَلَی الْمُرْتادِینَ].9 مداح، با هنر خود، باید این آمیختگی فریبنده را بشکافد و چهره ناب حق را نمایان کند.
۳. رزمندهای تهاجمی؛ از موضع انفعال تا یورش فرهنگیرهبری حکیم و فرزانه، برای این نبرد، استراتژیای فعال و هوشمندانه ارائه میدهند: «در مواجهه با دشمن، به دفاع اکتفا نکنید... دشمن نقطه ضعف زیاد دارد؛ آن نقطه ضعفها را هدف قرار بدهید، به آنها هجوم بیاورید.»10 این، همان منطق قرآنی [وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ]11 است. مداح تراز انقلاب، مانند سرداری کارآزموده، تنها در سنگر دفاعی نمیماند. او با شناخت نقاط آسیبپذیر فرهنگ مهاجم، با شاعرانگی و بیانی نافذ، به قلب میدان دشمن یورش میبرد. این شیوه، یادآور خطبههای آتشین حضرت زینب(س) در کاخ یزید است که پس از عاشورا، بزرگترین هجوم فرهنگی را علیه دستگاه جور رقم زد. مداح امروز، با درک این رسالت، باید بر آسیبها و شبهات روز، با زبان هنر و از موضعی قوی و تهاجمی پاسخ گوید.
۴. هنرمندی اصیل؛ پاسداشت حریم در آستانه نوآوریرهبر معظم انقلاب، هیئت را بر دو پایه استوار «منطق قوی» و «عواطف پاک» میدانند و بر جذابیت و نوآوری در قالب تأکید میکنند؛ اما این نوآوری، هرگز بهمعنی تقلید و خودباختگی نیست. هشدار معظمله صریح و قاطع است: «مراقب باشید، آهنگهای دوران طاغوت راه پیدا نکند... مداحی موسیقی پاپ نیست!»12 هیئت، حریمی مقدس است که هویت مستقل خود را دارد. این تعادل میان جذابیت و اصالت، عین پیروی از آموزه قرآنی است: [ادْعُ إِلى سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ].13 مداح هنرمند، کسی است که با «حکمت» و «موعظه حسنه» و در قالبی زیبا و مؤثر، پیام را منتقل میکند، بیآنکه حریم اصالت این هنر مردمی و دینی را بشکند.
۵. پیوندگر حوزه و جامعه؛ بلندگوی دردهای مردمهیئت، ریشه در خاک جامعه دارد و نباید از واقعیتهای آن جدا باشد. رهبر انقلاب با اشاره به شعر مؤثر یک مداح درباره ریزگردهای خوزستان، ظرفیت بینظیر هیئت را برای انعکاس دردهای مردم نشان دادند.14 برای ایفای این نقش، مداح نیازمند عمق و بینش است. معظمله راه را نشان دادهاند: «خوشبختانه امروز فضلای زیادی در حوزههای علمیه داریم... و جامعه مداح کشور میتواند کاملاً از آنها بهرهبرداری کند.»15 این پیوند، هم عمق محتوایی کار مداح را افزایش میدهد و هم او را به مجری وظیفهای الهی بدل میکند که قرآن بر دوش صاحبان علم نهاده: [وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَکْتُمُونَهُ]. مداحِ مرتبط با حوزه و جامعه، هم معارف ناب را میآموزد و هم صدای مظلومان را به گوش مسئولان میرساند.
سخن پایانیزینبوار بگوی، حمزهوار بکوب
مأموریت مداح تراز انقلاب، هنری دشوار و در عین حال، باشکوه است. او باید در یک تن، دو نقش تاریخی را جمع کند: همچون حضرت زینب کبری(س)، «مبلغی» شجاع و دانا باشد که با بیانی شیوا و زینبوار، حقیقت را در هر محفلی فریاد میزند و دانشگاه سیار معارف را اداره میکند و همچون حمزه سیدالشهدا(ع)، «رزمندهای» دلاور باشد که با سلاح هنر و کلام، به قلب نقاط ضعف دشمن فرهنگی یورش میبرد. هیئتِ امروز، زمانی به اوج عزت و تأثیر خود خواهد رسید که بر دو بال نیرومند «تبیین» و «تهاجم» پرواز کند و در آسمان جنگ روایتها، پرچمدار ادبیات مقاومت و پاسدار هویت امت باشد.
..............................................
پی نوشت1. بیانات امام خامنه ای در دیدار مداحان اهلبیت(ع)»، ۲۲ آذر ۱۴۰۴
2.همان
3.قرآن کریم، سوره بقره، آیه242.
4.قرآن کریم، سوره نحل، آیه 44؛
5.بیانات امام خامنهای در دیدار مداحان اهلبیت(ع)، ۲۲ آذر ۱۴۰۴؛
6.همان؛
7.همان؛
8.سوره فصلت، آیه53؛
9.سیدرضی، محمدبن حسین، نهجالبلاغه، خطبه ۵۰، تصحیح صبحی صالح، انتشارات هجرت، قم؛
10.بیانات امام خامنهای در دیدار مداحان اهلبیت(ع)، ۲۲ آذر ۱۴۰۴
11.سوره انفال، آیه60؛
12.یبانات امام خامنهای در دیدار مداحان اهلبیت(ع)، ۲۲ آذر ۱۴۰۴؛
13.سوره نحل، آیه125؛
14.بیانات امام خامنهای در دیدار مداحان اهلبیت(ع)، ۲۲ آذر ۱۴۰۴؛ در واکنش به شعرخوانی مداح خوزستانی، آقای مروانی؛
15.همان؛
16..سوره آل عمران، آیه 187.