امیرالمؤمنین (ع) از زبان صحابه پیامبر اکرم(ص)
سیزدهم ماه رجب سالروز ولادت با سعادت اولین خورشید امامت و ولایت، سید اوصیا و امام مجاهدان، سید عابدان امیرالمؤمنین علیبن ابیطالب(ع) است. شیخ مفید متوفی ۴۱۳ در کتاب الإرشاد جلد ۱ صفحه ۲۵ درباره آنحضرت میگوید: او اولین از ائمه مؤمنان و والیان مسلمان و خلفای خداوند در دین الهی بعد از رسولخدا(ص) است. کنیه او ابوالحسن است. در مکه و بیتالله الحرام در روز جمعه سیزدهم رجب سال ۳۰ از عامالفیل متولد شد. هیچ شخص دیگری قبل و بعد از او در بیتالله متولد نشد و این بهخاطر اکرام و احترامی است که تنها او داراست. هیچکس بهاندازه آنحضرت دارای فضائل و مناقب نیست و این بهترین دلیل بر افضلیت او نسبت به تمام صحابه رسولخدا(ص) است. امام احمدبن حنبل متوفی ۲۴۱ درباره آنحضرت میگوید: هیچکس از میان صحابه بهاندازه علی(ع) فضائل ندارد. (فضائلالصحابه صفحه ۱۹۸)
بهمناسبت ولادت آنحضرت، نیمنگاهی به برخی از فضائل و مناقب آن امام همام از بیان صحابه رسولخدا(ص) میپردازیم؛ البته مناقب و فضائل آن حضرت، اقیانوسی بیکران است که ما بهگوشهای از آن نظر میافکنیم.
1. عماربن یاسر شهید صفین
خوارزمی حنفیمذهب متوفی ۵۶۸ در کتاب المناقب صفحه ۱۰۵ حدیث ۱۱۰ با سندی از صحابی بزرگ رسولخدا(ص) ابوایوب انصاری نقل کرده که میگوید: از پیامبر خدا شنیدم که به عمار فرمود: ای عمار، گروه یاغی تو را به قتل خواهد رساند و تو بر حق هستی و حق همراه تو است. ای عمار اگر روزی دیدی که علی راهی را انتخاب کرد و سایر مردم راه دیگری را انتخاب کردند، تو در آن راهی قرار بگیر که علی در آن راه قرار گرفته است.
چند نکته کلیدی از این روایت قابل استفاده است:
۱. اخبار رسولخدا(ص) از شهادت عمار که در جنگ صفین شربت شهادت را نوشید.
۲. قاتلان عمار افرادی ظالم و یاغی و سرکش هستند. بدون تردید عمار در لشکریان شام بهسرکردگی معاویه کشته شد. پس این گروه، همان گروه یاغی هستند.
۳. تعیین نقشه راه بهوسیله پیغمبر اکرم(ص)؛ به این شکل که اگر روزی همه مردم راهی را انتخاب کردند؛ اما علی در آن راه نبود، آن راه تاریکی و ظلمات و گمراهی است. با اینکه مخاطب در این روایت عمار است؛ ولی خطاب، تنها به عمار نیست؛ بلکه همه مردم هستند.
اگر پس از رحلت جانسوز رسولخدا(ص)، مردم تنها به این روایت جامه عمل میپوشاندند، هرگز جامعه دچار اختلاف و دودستگی نمیشد؛ اما وقتی راه علی(ع) را انتخاب نکردند، دچار انحراف شدند و به سقیفه بنیساعده رو آوردند.
۲. ابیلیلی غفاری
ابناثیر جزری با سندی از ابیلیلی غفاری روایت نقل کرده که از رسولخدا(ص) شنیدم که فرمود: پس از من فتنهای به وجود خواهد آمد؛ پس در آن هنگام ملازم علیبن ابیطالب باشید؛ بهدرستی که او اول کسی است که در روز قیامت با من مصافحه میکند و او صدیق اکبر است و اوست که فارق میان حق و باطل است و او بزرگترین مؤمنین است. (اسدالغابه، جلد ۶، صفحه ۲۶۵)
نکات مهمی در این حدیث نهفته است که به برخی از آنها اشاره میکنیم. حضرت در این روایت که یکی از اخبار غیبیه بهشمار میرود، از آینده امت و مردم اینچنین خبر میدهد که پس از ایشان، فتنهای به وجود میآید؛ اما به نوع آن اشاره نکرد. بیتردید این فتنه بلافاصله پس از رحلت رسولخدا(ص) نمایان شد و جامعه اسلامی را فرا گرفت. همان اختلافی که بر سر خلافت و جانشینی و وصایت رسولخدا در سقیفه و یومالشوری تبلور پیدا کرد. اگر مردم و خواص پس از رسولخدا به در خانه علی(ع) میرفتند و از باب شهر علم پیغمبر(ص) بهره میبردند، هرگز این فتنه شکل نمیگرفت؛ همان فتنهای که آثار آن تا امروز نیز نمایان است.
۳. سلمان فارسی
جوینی شافعی و خوارزمی حنفی، هر دو با سندی از سلمان فارسی (سلمان محمدی) نقل کردهاند که رسولخدا(ص) فرمود: «أعلم أمتی مِن بعدی علیبن ابیطالب» (فرائدالسمطین، جلد ۱، ص ۱۰۷؛ مقتلالحسین خوارزمی، ص ۷۵) این روایت به صراحت بیان میکند که امیرالمؤمنین علی(ع) داناترین شخص پس از رسولخدا(ص) است.
۴. عایشه دختر ابوبکر
ابنعساکر دمشقی شافعیمذهب متوفی ۵۷۱ در کتاب تاریخ دمشق، جلد ۴۵، صفحه ۱۹۷، این حدیث را بهطور مسند از عایشه نقل میکند که خداوند کسی را محبوبتر از علی نیافرید. اگر این حدیث در کنار این گفته رسولخدا(ص) که فرمود: «اللّهمّ بأحبّ الخلق إليك» (مناقب ابنمغازلی شافعی، صفحه ۱۷۰) دیده شود، نتیجهای که گرفته میشود این است که محبوبترین انسانهای عالم نزد نبی مکرم اسلام(ص)، امیرالمؤمنین علی(ع) است و محال است آن حضرت پس از خود، کسی غیر از علی را که محبوبترین است، جانشین و وصی و خلیفه قرار دهد.
۵. جابربن عبدالله انصاری
حاکم نیشابوری شافعیمذهب متوفی ۴۰۵، در کتاب المستدرک، جلد ۳ صفحه ۹۸، حدیث ۴۶۸۱، حدیثی را بهطور مسند از صحابی بزرگ رسولخدا جابربن عبدالله انصاری نقل میکند که از رسولخدا(ص) شنیدم که فرمود: «أنا مدينةالعلم وعلي بابها فمن أراد العلم فليأت الباب» بدون تردید، این حدیث هم متواتر است و هم صحیح؛ بهطوری که یحییبن معین که امام اهل جرح و تعدیل شمرده میشود، این حدیث را صحیح شمرده است. (تهذیبالکمال، جلد ۲۲ صفحه ۴۵۲)
رسولخدا(ص) در این حدیث، علی(ع) را باب وصول و رسیدن به علوم خود معرفی کرده است. هرکس بخواهد به علوم نبوی دست یابد، باید از راه علی(ع) وارد شود. این حدیث بنا بهگفته مرحوم ابنجبر متوفی قرن هفتم در کتاب نهجالایمان، صفحه ۳۴۴، دلالت میکند که آن حضرت امام امت است و همچنین دلالت میکند بر ولایت و امامت ایشان و اینکه راه اخذ علم و حکمت و ورود به بهشت، فقط علی(ع) است.
۶. ابوسعید خدری
خطیب بغدادی متوفی ۴۶۸، در کتاب تاریخ بغداد، جلد ۳، صفحه ۱۹۲، با سندی از عطیةبن سعد عوفی تابعی از ابیسعید نقل کرده که رسولخدا فرمود: «خیرالبریة علی»؛ بهترین انسانها (و کاملترین آنها) علی(ع) است.
ذهبی نقاد حدیث، ابوسعید خدری را با این تعابیر معرفی کرده است: الامام المجاهد، مفتیالمدینه وکان أحد الفقهاء المجتهدین (سیر أعلامالنبلاء، جلد ۳، صفحه ۱۶۸).
در این مجال کوتاه، به همین مقدار بسنده میکنیم و علاقهمندان بهتفصیل و مطالب بیشتر را به کتابی که توفیق تألیفش را داشتیم ارجاع میدهم؛ کتاب «أفضلية أميرالمؤمنين(ع) عندالصحابة والتابعين و غیرهم».
بهمناسبت ولادت آنحضرت، نیمنگاهی به برخی از فضائل و مناقب آن امام همام از بیان صحابه رسولخدا(ص) میپردازیم؛ البته مناقب و فضائل آن حضرت، اقیانوسی بیکران است که ما بهگوشهای از آن نظر میافکنیم.
1. عماربن یاسر شهید صفین
خوارزمی حنفیمذهب متوفی ۵۶۸ در کتاب المناقب صفحه ۱۰۵ حدیث ۱۱۰ با سندی از صحابی بزرگ رسولخدا(ص) ابوایوب انصاری نقل کرده که میگوید: از پیامبر خدا شنیدم که به عمار فرمود: ای عمار، گروه یاغی تو را به قتل خواهد رساند و تو بر حق هستی و حق همراه تو است. ای عمار اگر روزی دیدی که علی راهی را انتخاب کرد و سایر مردم راه دیگری را انتخاب کردند، تو در آن راهی قرار بگیر که علی در آن راه قرار گرفته است.
چند نکته کلیدی از این روایت قابل استفاده است:
۱. اخبار رسولخدا(ص) از شهادت عمار که در جنگ صفین شربت شهادت را نوشید.
۲. قاتلان عمار افرادی ظالم و یاغی و سرکش هستند. بدون تردید عمار در لشکریان شام بهسرکردگی معاویه کشته شد. پس این گروه، همان گروه یاغی هستند.
۳. تعیین نقشه راه بهوسیله پیغمبر اکرم(ص)؛ به این شکل که اگر روزی همه مردم راهی را انتخاب کردند؛ اما علی در آن راه نبود، آن راه تاریکی و ظلمات و گمراهی است. با اینکه مخاطب در این روایت عمار است؛ ولی خطاب، تنها به عمار نیست؛ بلکه همه مردم هستند.
اگر پس از رحلت جانسوز رسولخدا(ص)، مردم تنها به این روایت جامه عمل میپوشاندند، هرگز جامعه دچار اختلاف و دودستگی نمیشد؛ اما وقتی راه علی(ع) را انتخاب نکردند، دچار انحراف شدند و به سقیفه بنیساعده رو آوردند.
۲. ابیلیلی غفاری
ابناثیر جزری با سندی از ابیلیلی غفاری روایت نقل کرده که از رسولخدا(ص) شنیدم که فرمود: پس از من فتنهای به وجود خواهد آمد؛ پس در آن هنگام ملازم علیبن ابیطالب باشید؛ بهدرستی که او اول کسی است که در روز قیامت با من مصافحه میکند و او صدیق اکبر است و اوست که فارق میان حق و باطل است و او بزرگترین مؤمنین است. (اسدالغابه، جلد ۶، صفحه ۲۶۵)
نکات مهمی در این حدیث نهفته است که به برخی از آنها اشاره میکنیم. حضرت در این روایت که یکی از اخبار غیبیه بهشمار میرود، از آینده امت و مردم اینچنین خبر میدهد که پس از ایشان، فتنهای به وجود میآید؛ اما به نوع آن اشاره نکرد. بیتردید این فتنه بلافاصله پس از رحلت رسولخدا(ص) نمایان شد و جامعه اسلامی را فرا گرفت. همان اختلافی که بر سر خلافت و جانشینی و وصایت رسولخدا در سقیفه و یومالشوری تبلور پیدا کرد. اگر مردم و خواص پس از رسولخدا به در خانه علی(ع) میرفتند و از باب شهر علم پیغمبر(ص) بهره میبردند، هرگز این فتنه شکل نمیگرفت؛ همان فتنهای که آثار آن تا امروز نیز نمایان است.
۳. سلمان فارسی
جوینی شافعی و خوارزمی حنفی، هر دو با سندی از سلمان فارسی (سلمان محمدی) نقل کردهاند که رسولخدا(ص) فرمود: «أعلم أمتی مِن بعدی علیبن ابیطالب» (فرائدالسمطین، جلد ۱، ص ۱۰۷؛ مقتلالحسین خوارزمی، ص ۷۵) این روایت به صراحت بیان میکند که امیرالمؤمنین علی(ع) داناترین شخص پس از رسولخدا(ص) است.
۴. عایشه دختر ابوبکر
ابنعساکر دمشقی شافعیمذهب متوفی ۵۷۱ در کتاب تاریخ دمشق، جلد ۴۵، صفحه ۱۹۷، این حدیث را بهطور مسند از عایشه نقل میکند که خداوند کسی را محبوبتر از علی نیافرید. اگر این حدیث در کنار این گفته رسولخدا(ص) که فرمود: «اللّهمّ بأحبّ الخلق إليك» (مناقب ابنمغازلی شافعی، صفحه ۱۷۰) دیده شود، نتیجهای که گرفته میشود این است که محبوبترین انسانهای عالم نزد نبی مکرم اسلام(ص)، امیرالمؤمنین علی(ع) است و محال است آن حضرت پس از خود، کسی غیر از علی را که محبوبترین است، جانشین و وصی و خلیفه قرار دهد.
۵. جابربن عبدالله انصاری
حاکم نیشابوری شافعیمذهب متوفی ۴۰۵، در کتاب المستدرک، جلد ۳ صفحه ۹۸، حدیث ۴۶۸۱، حدیثی را بهطور مسند از صحابی بزرگ رسولخدا جابربن عبدالله انصاری نقل میکند که از رسولخدا(ص) شنیدم که فرمود: «أنا مدينةالعلم وعلي بابها فمن أراد العلم فليأت الباب» بدون تردید، این حدیث هم متواتر است و هم صحیح؛ بهطوری که یحییبن معین که امام اهل جرح و تعدیل شمرده میشود، این حدیث را صحیح شمرده است. (تهذیبالکمال، جلد ۲۲ صفحه ۴۵۲)
رسولخدا(ص) در این حدیث، علی(ع) را باب وصول و رسیدن به علوم خود معرفی کرده است. هرکس بخواهد به علوم نبوی دست یابد، باید از راه علی(ع) وارد شود. این حدیث بنا بهگفته مرحوم ابنجبر متوفی قرن هفتم در کتاب نهجالایمان، صفحه ۳۴۴، دلالت میکند که آن حضرت امام امت است و همچنین دلالت میکند بر ولایت و امامت ایشان و اینکه راه اخذ علم و حکمت و ورود به بهشت، فقط علی(ع) است.
۶. ابوسعید خدری
خطیب بغدادی متوفی ۴۶۸، در کتاب تاریخ بغداد، جلد ۳، صفحه ۱۹۲، با سندی از عطیةبن سعد عوفی تابعی از ابیسعید نقل کرده که رسولخدا فرمود: «خیرالبریة علی»؛ بهترین انسانها (و کاملترین آنها) علی(ع) است.
ذهبی نقاد حدیث، ابوسعید خدری را با این تعابیر معرفی کرده است: الامام المجاهد، مفتیالمدینه وکان أحد الفقهاء المجتهدین (سیر أعلامالنبلاء، جلد ۳، صفحه ۱۶۸).
در این مجال کوتاه، به همین مقدار بسنده میکنیم و علاقهمندان بهتفصیل و مطالب بیشتر را به کتابی که توفیق تألیفش را داشتیم ارجاع میدهم؛ کتاب «أفضلية أميرالمؤمنين(ع) عندالصحابة والتابعين و غیرهم».