*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > نمایش اخبار 


گروه خبری: پرس‌وجو  | تاریخ:1397/03/05 | ساعت:١٧:١٣ | شماره خبر:٤٠٠٣٩٦ |  


    پرس‌وجو شماره 555دولتمردان قاجاری چگونه اقتصاد ایران را فلج کردند؟

دولتمردان قاجاری چگونه اقتصاد ایران را فلج کردند؟

  اواخر دوران صفویه در ایران، مصادف با شکوفایی انقلاب صنعتی در اروپاست که منجر به ایجاد تغییرات مهمی در حوزه‌ اقتصاد شد. بسترهای انقلاب صنعتی اعم از استعمار کشورهای غربی در جهت انباشت طلا و نقره از سویی و توان تولید انبوه کالا در این کشورها و نیاز به بازارهایی برای فروش محصولات خود از سویی دیگر، زمینه‌ساز این شد که کشور آماج نفوذهای گوناگون سیاسی، فرهنگی و اقتصادی قرار گیرد. مهم‌ترین هدف در نفوذ این کشورها در بُعد حکومتی و سیاسی، اولاً هموار ساختن زمینه برای ورود خود به کشور بود و ثانیاً ایجاد استعماری نو از طریق عوامل موجود در خود کشورها برای استفاده‌ تام از منابع و بازارهای کشور هدف... 

  


اواخر دوران صفویه در ایران، مصادف با شکوفایی انقلاب صنعتی در اروپاست که منجر به ایجاد تغییرات مهمی در حوزه اقتصاد شد. بسترهای انقلاب صنعتی اعم از استعمار کشورهای غربی در جهت انباشت طلا و نقره از سویی و توان تولید انبوه کالا در این کشورها و نیاز به بازارهایی برای فروش محصولات خود از سویی دیگر، زمینهساز این شد که کشور آماج نفوذهای گوناگون سیاسی، فرهنگی و اقتصادی قرار گیرد. مهمترین هدف در نفوذ این کشورها در بُعد حکومتی و سیاسی، اولاً هموار ساختن زمینه برای ورود خود به کشور بود و ثانیاً ایجاد استعماری نو از طریق عوامل موجود در خود کشورها برای استفاده تام از منابع و بازارهای کشور هدف. لذا آنان بهدنبال زمینهای برای تأمین مواد اولیه مورد نیاز در صنعت و همچنین تغییر ذائقه، فرهنگ و سبک زندگی مردم این کشورها در جهت تأمین بازار مورد نیاز برای فروش کالاهای خود بودند. لذا با نفوذ در ساختارها و حکومتها و بدنه مردم و ایفای نقش مستقیم و غیرمستقیم، بهدنبال تحقق این هدف بودند.

1. توسعه بیرویه واردات

تفحص در اثرات ویرانکننده تسلط کالا و سرمایه خارجی بر اقتصاد ایران امری نیست که بهتازگی و در دوران اخیر مورد توجه قرار گرفته باشد. برقراری و توسعه روابط تجاری میان ایران و کشورهای اروپایی در دوران صفویه بهصورتی نبود که بتواند در ساختمان جامعه و اقتصاد ایران تغییرات مهمی ایجاد کند. از اوایل قرن سیزدهم و (اواسط قرن نوزدهم میلادی)، در نتیجه رشد سرمایهداری در کشورهای اروپای غربی و سپس در روسیه تزاری، روابط اقتصادی ایران با بازارهای خارجی اهمیت و گسترش بیشتری یافت. بر اثر هجوم کالاهای ساختهشده و افزایش صدور مواد خام و کالاهای کشاورزی به بازارهای جهانی، نهفقط از رشد صنایع جلوگیری به عمل آمد و نوع تولیدات کشاورزی تغییر کرد، بلکه در نتیجه رشد سرمایهداری تجاری وابسته، سلسله تغییرات عمیقی در اقتصاد جامعه ایران رخ داد و تجارت خارجی عامل مهمی در تغییرات جامعه و سازمان حکومت ایران شد.

نفوذ اقتصادی انگلستان از راه تجارت در سال 1176 هجری، مطابق با سال 1763 میلادی، با قراردادی که میان انگلیسیها با کریمخان زند درباره افتتاح تجارتخانه در بوشهر منعقد گردید، آغاز شد و با موافقت جعفرخان زند، در سال 1202 هجری، مطابق با 1788 میلادی، ادامه یافت. در فرمان جعفرخان آمده است:

«... هراندازه متاع ملت انگلیس وارد ایران گردد، هیچ مانع و عایقی برای ورود آن سد راه نخواهد بود و آزادانه در هر کجای ایران بخواهند میتوانند متاع خودشان را به فروش رسانند. پس از فروش هم در تحت حفاظت ما آسوده خاطر وجوه آن را برگردانند. ما قول میدهیم که به هیچ اسم و رسم یا عنوانی از آنها وجهی دریافت نداریم و اگر سابقاً قرار بوده حقوق گمرکی مطالبه شود، بعداز این فرمان ما بههیچ عنوانی مطالبهی حقوق گمرکی نخواهیم نمود و آنچه هم در سابق برقرار بوده، ما آنها را لغو و باطل مینماییم. از این تاریخ تمام آنها باطل است و فراموش خواهد شد. به تاریخ هشتم ربیعالثانی یکهزارودویستودو، مطابق هجدهم ژانویه 1788 (انتهی).» (1)

در فاصله زمانی بین سال 1254 تا 1292 شمسی، حجم کلی تجارت خارجی ایران نُه برابر، حجم واردات کالایی ده برابر و صادرات 7.5 برابر شد و کسر تجارت خارجی ایران به 1.2 میلیارد قران رسید. (2) کالاهای وارداتی ایران بهطور عمده عبارت بودند از مواد مصرفی مانند شکر، منسوجات پنبهای، پشمی و ابریشمی، لباس، شیشه، نفت و غیره که مانع از بهوجود آمدن صنایع سبک مصرفی در ایران میشدند. حاج سیاح در خاطرات خود، پس از بررسی اوضاع گیلان (رشت) در اواسط رجب سال 1296 قمری (برابر با تیرماه 1258ش و 1879م)، درباره تجارت خارجی ایران و اثرات کالاهای وارداتی مینویسد: «مالالتجاره ایران که از آنجا (گیلان) حمل میشود، پنبه و ابریشم و خشکبار و پوست بره و گوسفند و فروش برنج و ماهی است و مالالتجاره روسیه از آنجا همه حوایج ایران. این تجارت به این ترتیب در اندک زمان صنایع ایران را نابود و اهل ایران را پریشان و گرسنه خواهد کرد...» (3)

اعتمادالسلطنه در کتاب (المآثر و الآثار) در باب رشد و توسعه تجارت خارجی ایران و افزایش واردات کالاهای خارجی در این دوره تحتعنوان (میل اهالی ایران به تجملات) و (رواج تام و شیاع عام مالالتجاره فرنگ در ایران) مینویسد: «رفتیم به کاروانسراهای تجارنشین. خیلی جاهای معتبر و باشکوه بودند. بهاندکی ملاحظه معلوم شد که در این شهر تجارت عمدهای هست و مردم هم به تجارت مایلاند، ولی چه سود که همه امتعه خارجه است. از امتعه داخلیه نشانی دیده نمیشود. مگر در بعضی جاهای گوشهوکنار که آنهم عبارت از تنباکو و حنا و چیت همدان و چادرشب یزد و کرباس نایین بود. آنوقت فکر کردم که شیاطین فرنگستان به قوت علم همهساله چقدر پول از این مملکت بیرون میکشند.» (4)

توجه به میزان و نوع کالاهای مبادلهشده میان ایران و بازارهای سرمایهداری، بهخوبی جهت حرکت اقتصاد ایران، افزایش وابستگی کالایی و در هم شکستن تولیدات صنعتی داخلی را نشان میدهد. تجاری که به تجارت خارجی میپرداختند، نقش دلال صنایع و کارخانههای بزرگ خارجی را برعهده میگرفتند و منافعشان با منافع تجار و سرمایهداران کشورهای سرمایهداری صنعتی در حال رشد، بهتدریج هماهنگی و انطباق بیشتری پیدا میکرد و این مشارکت و همکاری ادامه مییافت.

بر اثر هجوم کالاهای خارجی، صنایع سنتی موجود در ایران از بین رفت و صنایع و کارخانجات جدیدی نیز بهوجود نیامد. با تشدید صدور کالاهای کشاورزی (که نوع و میزان آن تحتتأثیر نوسانات بازار جهانی و احتیاجات کشورهای استعماری سرمایهداری تغییر مییافت) در کشاورزی ایران نیز تغییرات فراوانی به ضرر مردم و به نفع زمینداران و تجار بزرگ ایرانی و خریداران خارجی بهوجود آمد، زیرا بهجای احتیاجات مردم کشور، احتیاجات بازار جهانی سرمایهداری، ملاک کشت و تولید در بخش کشاورزی شد.

نتایج شوم و خانمان برانداز سلطه کالایی انگلستان بر صنایع ایران را میتوان با دقت در گزارش فلاندن دریافت. فلاندن در سفرنامه خود (1840) مینویسد: «از کارخانجات نساجی و اسلحهسازی و زربفت و مخمل ایران که روزگاری به تمام مشرقزمین صادر میشد، خبری نیست و همه نابود شدهاند. محصولات ایران از بین رفته و بهویژه همجواری با انگلستان نتیجه شومی بخشیده است، زیرا مقدار زیادی محصول را به بهایی بسیار نازلتر از آنچه در خود ایران ساخته میشود، در بازارهای ایران به فروش میرسانند. این سیاست برای نابود کردن صنایع ایران اتخاذ شده است. تجار خارجی گمرک و مالیات نمیپردازند و روزبهروز میزان واردات زیادتر میشود و برعکس محصول وطنی نابود میگردد. در سراسر ایران بهزحمت میتوان پارچهای را یافت که علامت سلطنتی انگلستان را نداشته باشد.» (5)

نفوذ اقتصادی و سیاسی استعمار انگلستان در ایران نهفقط بهوسیله شرکتهای تجاری انگلیسی، بلکه بهوسیله گروهی از تجار بزرگ و ثروتمندان ایران که نمایندگی شرکتهای انگلیسی را داشتند نیز تأمین میشد. بعضی از این تجار عبارت بودند از: حاج عبدالرحیم تاجر شیراز و مدیر کمپانی تجارت فارس که نمایندگی شرکت موبیرو توبیدی را داشت. حاجی میرزا محمود کازرونی بزرگترین تاجر شیراز که عامل شرکت دیوید سامسون بود. همچنین عدهای از تجار معتبر ایرانی به تحتالحمایگی بریتانیا درآمدند. مانند حاج عبدالکریم و حاجی محمد قوامالتجار، تاجران مشهدی، حاجی میرزا محمود مشکی از تجار متنفذ و معتبر اصفهان و حاجی بابا صاحب در بوشهر که بالأخره به تابعیت انگلیس درآمد. (6)

2 سرکوب فعالیت سرمایهداران داخلی

همراه با هجوم کالاهای خارجی به بازار ایران و افزایش صادرات محصولات و تولیدات کشاورزی، بر میزان سرمایهگذاریهای خارجی در ایران نیز افزوده شد. شرکتهای خارجی یا مانند شرکتهای ایرانی در تولید کالا سرمایهگذاری میکردند و یا با گرفتن امتیاز، انجام فعالیت اقتصادی مانند دامداری، جادهسازی، ساختن مؤسسات تلگراف، بهرهبرداری از جنگلها، کشتیرانی در منطقهای معین و یا استخراج مواد معدنی را به خود اختصاص میدادند.

در رشتههایی که اتباع دولت انگلستان یا روسیه امتیازی میگرفتند، فعالیت سایر سرمایهداران داخلی و خارجی غیرممکن میشد. علاوه بر رشتههای تولیدی کالا و یا حمل و نقل، دولتهای استعماری انگلستان و روسیه تزاری در بانکداری نیز به دخالت و سرمایهگذاری پرداختند و از این طریق نظارت و تسلط خود را بر اقتصاد ایران تثبیت کردند. بانکهای خارجی نهفقط وسیله فوقالعاده مهمی برای تنظیم امور تجاری و سرمایهگذاری و صدور منافع محسوب میشدند، بلکه در ایجاد ارتباط مالی غیرعلنی دول استعماری با سلاطین، شاهزادگان، اشراف و سیاستمداران و پرداخت رشوه برای بهدست آوردن امتیازات اقتصادی و سیاسی و نفوذ در دستگاه سیاسی کشور و حفظ سپردههای وابستگان طبقه حاکم، زمینداران بزرگ، تجار بزرگ، ثروتمندان، اشراف و سلاطین نیز مؤثر بودند.

3 قروض خارجی

مبالغ هنگفتی که در اختیار دربار ایران گذاشته میشدند یا صرف تفریحات و مسافرتهای سلطنتی و ثروتمندتر شدن وابستگان طبقه حاکم و دولت میگردید و یا صرف بازپرداخت اصل و ربح قروض قبلی میشد. همه قروضی که از کشورهای خارج گرفته میشدند، قروض دولتی بودند و اصل و ربح آنان از صندوق دولت بازپرداخت میشد. قروض خارجی نهفقط برای بانکهای خارجی معاملهای پرسود محسوب میشدند، بلکه وسایلی بودند برای عقد قراردادهای تجاری پرنفع و بهدست آوردن امتیازات سیاسی و افزایش تسلط اقتصادی و سیاسی استعمار سرمایهداری بر ایران.

از جمله آثار توسعه واردات کالاهای ساختهشده و صدور مواد خام، تأسیس شرکتهای تجاری با مشارکت تجار بزرگ بود که امر تجزیه سرمایه تجار داخلی و تولیدکنندگان داخلی را نیز تشدید کرد. وابستگی تجار ایرانی از سرمایهداری استعماری و تشدید نقش دلالی و وابستگی آنان و ایجاد تسهیلات برای افزایش نفوذ و تسلط خارجیان بر ایران، از گزارشهای زیر آشکار میشود. بهعنوان نمونه حاج سیاح تأثرات خود را از خرابی اوضاع اقتصادی ایران و سودجویی تجار بزرگ و اهمال (شاه و بزرگان و علما) به شرح ذیل ابراز میکند:

«در چنین عصری که بهواسطه کارخانجات اروپا و سهولت حمل و نقل بهواسطه راهآهن و غیره، محصولات بهطریق آسان و ارزان وارد میشود، اهل ایران رو کردند به خرید متاع خارجه و بهتدریج هر صنعت که در خود ایران بود، برافتاد و احدی از شاه و بزرگان و علما و تجار که خون مردم را میخورند، در این صدد برنیامدند که یا مثل خارجه کارخانه دایر کنند یا کاری کنند که صنعت قدیم ایران برنیفتد و کرورها مردمی که از صنایع معاش میکردند، عمله خارجه نشوند. اگر کسانی هم به خیال دایر کردن کارخانه یا ساختن راه میافتادند، سیاست شمال و جنوب بهدست دولت ایران مانع میشدند، اما تجارت، هر پولدار خود را داخل ملاکین کرد برای خود رعایا و اسرا خریده، خود را آسوده از زحمت سفر و خرید و فروش و حساب و دکان کرده و هر کس هم اسم تجارت را بر خود جز از این ندانست که متاع خارجه را در داخله مملکت غلطانداز رواج داده، یکی بر صد گران فروخته، ثروت و نقود مملکت را حمل به خارجه نماید. تجارت هم شد دلالی خارجه، نه ترویج متاع وطن.» (7)

4 عدم رشد صنایع در ایران

توجه به اثرات متوقفکننده و منهدمکننده ورود کالاهای خارجی به ایران، امر تازهای نیست. این نکته را در همان اواسط قرن نوزدهم میلادی، برخی از تجار ایرانی دریافته بودند. اوژن فلاندن درباره خرابی اوضاع اقتصادی ایران بر اثر ورود کالای خارجی اضافه میکند: «در زمان قدیم، ایران ثروتمند و ایرانیان غنی و تجملی عالی داشتند. کلیه طبقات بشاش و سرحال بودند، زیرا عایدی وافر به دستشان میآمد. محصولات ایران در بسیاری بازارهای عالم به فروش میرسید، اما ایران کنونی فقیر و ساکنینش بیچاره و در راه تجمل و ثروت رنج فراوان میکشند. افسوس که مجاهدتشان بیفایده و نفعی نمیبرند.»

وجود تضاد درونی در سرمایه تجاری ایران، موجب واکنشهای متفاوت این طبقه در برابر مسایل سیاسی در مخالفت و یا همکاری با سرمایهداری استعمار خارجی شد، زیرا از یکطرف سرمایهگذاران داخلی میخواستند خود را از تسلط و نفوذ کالا و سرمایهی خارجی آزاد کنند و از طرف دیگر، سرمایهداری تجاری ایران برای ایجاد صنایع اجبار داشت ماشینآلات و ادوات لازم را از خارج وارد و نصب کند و در بسیاری موارد، برای به کار انداختن آنها میبایست متخصص از کشورهای خارج استخدام کند. همین امر خود موجب تشدید وابستگی ایران به خارج شد. با توجه به اینکه تولید وسایل تولید (ماشینهای بزرگ و بهطور کلی کارخانجات تولیدی) در انحصار کشورهای سرمایهداری بود، صنایع سبک ایران از نظر فنی نیز وابسته به خارج بود.

در یک نگاه میتوان دوران قاجاریه را شروع دورانی دانست که اقتصاد ایران از یک اقتصاد مقتدر و پویا به اقتصادی ضعیف و منفعل تبدیل میگردد که کشور را تبدیل به بازاری برای فروش کالاهای خارجی مینماید و گوی و میدان را از اختیار سرمایه و فکر ایرانی میرباید. پیدایش ضعف اقتصادی رفتهرفته موجبات وابستگی و ضعف سیاسی و فرهنگی را به بهانه تأمین نیازهای اصلی و نیازهای ساختگی جدید بهوجودآمده در جامعه ایرانی به ارمغان میآورد که متأسفانه این وابستگی در دوران پهلوی اول و دوم با شدت بیشتری ادامه مییابد.

.......................................................................................

پینوشتها

1 محمود، محمود، تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن نوزدهم، 1336، ص4-7

2 Yeganegi, Esfandiar Bahram: Recent financial and monetary History of persia, Diss. New York, 1943S.3.

3 حاج سیاح، خاطرات حاج سیاح در دوره خوف و وحشت، 1346، ص210-211

4 اعتمادالسلطنه، محمدحسنخان، چهل سال تاریخ ایران در دوره پادشاهی ناصرالدینشاه، ج1، تهران، 1363، ص154 و 161

5 فلاندن، اوژن، سفرنامه فلاندن، تهران، 1356، ص308 و 107

6 Greanfeild, james: Die Verfassung des persischen states Berlin1904, s.314

7 حاج سیاح، خاطرات حاج سیاح در دوره خوف و وحشت، 1346، ص472

منبع: پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیتاللهالعظمی خامنهای

 

Normal 0 false false false EN-US X-NONE FA

 

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 





چهارشنبه ٣٠ خرداد ١٣٩٧
جستجوی وب
کانال تلگرام
کانال تلگرام