*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > نمایش اخبار 


آثار ماندگار شماره خبر: ٣٩٥١١٠ ١٢:١٦ - 1396/08/22    الفهرست ابن‌ندیم آثار ماندگار شماره 531 ارسال به دوست نسخه چاپي


 الفهرست ابن‌ندیم آثار ماندگار شماره 531

الفهرست ابن‌ندیم


اثری از «ابن‌ندیم» از عالمان قرن چهارم ..

 

 

اثری از «ابنندیم» از عالمان قرن چهارم

 

 

ابوالفرج محمدبن ابییعقوب اسحاقبن محمدبن اسحاق معروف به «ابنندیم» از عالمان قرن چهارم هجری و از کتابشناسان زبده و متبحر عصر خویش بود.

او در خدمت استادانی چون سریبن احمد کندی، ابوعلیبن سوار کاتب، ابوالفتحبن نحوی، ابوسعید سیرافی، ابوسلیمان منطقی سجستانی، ابوالفرج اصفهانی و ابوعبیدالله مرزبانی و احتمالاً یحییبن عدی شاگردی کرده و خود را به مراتب بالای علمی ارتقاء داده است.

با دقت در اثرش الفهرست، میتوان حدس زد که ابنندیم با علوم مختلف آشنا و صاحبنظر بود. از خصوصیات ابنندیم آزاداندیشی و تسامح، دقت در ضبط مطالب، ذوق سلیم و ابتکار در طرح مطالب علمی بوده که حاصل معاشرت با استادان بنام خودش بود. اگر چه در مذهب ابنندیم احتمالات چندی داده شده، ولی قرائن دال بر شیعه بودن ابنندیم را باید مغتنم و پرقوت دانست. او در مورد امامان معصوم و فرزندانشان از کمله «علیهالسلام» استفاده میکند و در موارد متعدد اهلبیت پیامبر را میستاید. قرائن دیگری نیز وجود دارد که دلالت بر تشیع او میکند، از جمله؛ ذکر تعبیر «خاصه» برای شیعیان و «عامه» برای اهلسنت، نقل روایتی از واقدی مبنی بر اینکه حضرت علی علیه‌السلام معجزه پیامبر اکرم بوده است. رجالنویسان اهلسنت نیز همواره بر گرایش ابنندیم به تشیع تصریح و از او انتقاد کردهاند. معالوصف برخی از علمای شیعه، مذهب ابنندیم را تشیع ندانستهاند. ابنندیم عاقبت در سال 380ق در بغداد وفات نمود.

الفهرست

یکی از معتبرترین و مشهورترین کتاب در موضوع فهرستنویسی آثار شیعه، کتاب الفهرست ابنندیم است که بهعنوان دانشنامهای فاخر، تاریخ فرهنگ و ادبیات را از ادوار قبلاز اسلام تا عصر نویسنده (سده چهارم) به شکل بدیعی به تصویر میکشد.

ابنندیم در این کتاب بر آن بوده تا فهرستی از کلیه آثاری که به زبان عربی تألیف شده را به همراه ترجمه مؤلفان آن، جمعآوری نماید، اما کتاب گستردهتر از مقصود مؤلفش تدوین شده و حاوی مطالب دیگری نیز هست.

الفهرست پساز نگارش، نزد صاحبنظران جلوهگری کرد و جزو مآخذ مورد اعتماد بهشمار آمد. شیخ طوسی در الفهرست خود و پساز او نجاشی در رجال، از الفهرست ابنندیم در موارد متعدد بهره گرفتهاند. پساز آن نیز در سدههای 6 و 7ق کسانی چون ابنشهر آشوب، یاقوت، ادریس و ابن ابیاصیبعة از این کتاب در تألیفات خود نام برده یا استفاده کردهاند؛ چنانچه برخی نیز در همین دو سده مدعی شدند که الفهرست را به خط مؤلف در اختیار داشتهاند.

تاریخ تألیف الفهرست همانطور که در موارد متعدد به آن تصریح شده، سال 377 هجری بوده است.

محتوای کتاب

ساختار اصلی الفهرست بر معرفی کتب شیعه و نیز تذکره نویسندگان بنا شده، لکن ابنندیم به مباحث مفید و ارزنده دیگری نیز پرداخته و بر ارج کتاب افزوده است. ابنندیم به بررسی و نقد اقوال پیشینیان خود همت گماشت و گاهی نیز درباره انتساب کتابها به نویسندگان به بحث پرداخته، یا کتابی را خوانده و درباره آن اظهار نظر کرده است.

وی گاهی در مورد راویان و محدثان، از اصطلاحات حدیثی چون «ثقة فی الحدیث» استفاده کرده و در بعضی مواقع به روش محدثان، به راویان کتابها نیز اشاره کرده است.

نویسنده الفهرست، گاهی به متروک یا مشهور بودن یک کتاب اشاره میکند و با آنکه در مقدمه وعده کرده بود که تنها از مؤلفان و آثارشان یاد کند، اما در موارد بسیاری نام دانشمندانی را ذکر میکند که از آثار تألیفی محروم بودهاند.

ابنندیم از ذکر احوال و آثار معاصران خود غافل نبوده، هرچند در مواردی دیده میشود که به افراد مشهوری چون یعقوبی اشاره نکرده است.

در مجموع الفهرست حاوی ده مقاله به شرح ذیل میباشد:

الف: کتب مقدس مسلمانان، یهودیان و مسیحیان.

ب: در علم نحو و لغت.

ج: در تاریخ و موضوعات وابسته به آن.

د: شعر و شاعران.

ه: علم کلام و متکلمان.

و: فقه و حدیث و فقها و محدثان.

ز: علم فلسفه و علوم قدیم.

ح: افسانه، سحر و جادو.

ط: مذاهب و ادیان غیرالهی.

ی: در مورد کیمیا.

منابع و مآخذ

بی شک نگارش الفهرست به لحاظ تنوع مطالب، نیازمند طیف وسیعی از مآخذ در موضوعات گوناگون بوده است. در تألیف بخش مربوط به اطبا و حکما از آثار کسانی چون اسحاقبن حنین و دریافت اطلاعاتی از معاصران خود چون ابوسلیمان سجستانی، عیسیبن علی ابنجراح، یحییبن عدی و ابوالخیربن خمار بهره برده است.

ابنندیم از اطلاعات شفاهی افراد خبره و آگاه، اعم از مسلمان و غیرمسلمان چون اماد موبد و یونس القس و بومیان مناطق بهره برده است. او به برکت معاشرت با روحانیون ادیان و شرکت در جلسات آنان و نیز مصاحبت با منجمان و کیمیاگران و بهره گرفتن از کتابخانههای خصوصی بغداد و موصل بر معلومات خود افزوده و جامعیت کتاب الفهرست را توسعه داده است. ابنندیم در موارد مختلف این کتاب تصریح میکند که اطلاعاتش را از نسخه دستخط مؤلف یا از فردی ثقه گرفته است.

چاپ و نشر

الفهرست بارها در ایران و دیگر نقاط جهان به مرحله چاپ و نشر رسیده است.

گفته شد که نخستین بار الفهرست توسط یکی از مستشرقین به نام فلوگل تصحیح شده و دیگر همکارانش پس از مرگ او، الفهرست را به چاپ رساندهاند.

از چاپهای دیگر الفهرست، چاپ آن در سال 1348 هجری در قاهره است. این کتاب دیگر بار توسط آقای رضا تجدد در سال 1343 در تهران به فارسی ترجمه و چاپ شده است.

همچنین «بایارد داج» آنرا در سال 1970 به انگلیسی ترجمه و در دو جلد در نیویورک به طبع رسانده و در دسترس علاقهمندان قرار داده است.

تهیه و تنظیم: علیاکبر بخشی

Normal 0 false false false EN-US X-NONE FA


خروج