*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > نمایش اخبار 


آثار ماندگار شماره خبر: ٣٧٤٢٣٨ ١٠:٥٣ - 1394/12/12    ‌الحدیقةالهلالیة از شیخ بهاییآثار ماندگار شماره 453 ارسال به دوست نسخه چاپي


 ‌الحدیقةالهلالیة از شیخ بهاییآثار ماندگار شماره 453

‌الحدیقةالهلالیة از شیخ بهایی (م 1030ق)


بهاءالدین محمدبن عزالدین حسین‌بن عبدالصمد هَمدانی جبل عاملی معروف به شیخ بهایی (۹۵۳ - ۱۰۳۰)، از فقها، علما، حکما، ادبا، فلاسفه، متکلمین، اصولیین، محدثین، مفسرین، منطقیین، ریاضیدانان و منجمین بزرگ اسلام است. ....

 

 

 

 بهاءالدین محمدبن عزالدین حسینبن عبدالصمد هَمدانی جبل عاملی معروف به شیخ بهایی (۹۵۳ - ۱۰۳۰)، از فقها، علما، حکما، ادبا، فلاسفه، متکلمین، اصولیین، محدثین، مفسرین، منطقیین، ریاضیدانان و منجمین بزرگ اسلام است. دانشمندان، او را با القابى چون: شیخالفقهاء، استاد الحکما، رئیسالأدبا، علامةالدهر، فهامةالعصر، شیخالاسلام والمسلمین، استادالکل فىالکل و... ستودهاند. سفرهاى علمى، اساتید، شاگردان و آثار مکتوب و غیرمکتوب بهجا مانده از او، نشاندهنده مهارت کاملش در علوم عقلى و نقلى است. با بررسى آثار مکتوب این عالم ربانی، مىتوان ایشان را صاحبنظر و داراى سبک در انواع علوم حدیث، نجوم و هیئت و ریاضى دانست، آثار زیر از آن جمله است: حاشیه بر کتاب من لا یحضرهالفقیه، حدائقالصالحین فى شرح صحیفة سیدالساجدین، حاشیه بر خلاصةالاقوال، حاشیه بر فهرست شیخ منتجبالدین، الحبلالمتین فى احکامالدین، حاشیه بر رجال نجاشى، درایةالحدیث (الوجیزه)، شرحالأربعین، الاسطرلاب، تشریحالافلاک، رسالة فى حل اشکالى عطارد والقمر، شرح بر شرح چغمینى، رسالة فى نسبة اعظمالجبال الى قطرالأرض.

حدائقالصالحین

کتاب شریف صحیفه سجادیه، شروح و حواشی بسیاری دارد، برخی بیش از 85 عنوان از آنها را شناساندهاند (محمدحسین حکیم، کتاب ماه دین)؛ برخی از این حواشی و شروح در دسترس و قابل دستیابیاند و برخی از میان رفتهاند؛ یکی از شروحی که بخشی از آن بهدست ما رسیده، کتاب حدائقالصالحین در شرح صحیفه سجادیه، نوشته شیخ بهایی است. این کتاب که شرح هر دعای آن با عنوان حدیقه همراه شده بوده است، از بین رفته و تنها شرح دعای رؤیت هلال آن با عنوان الحدیقةالهلالیه بهدست ما رسیده است. برخی وجود این کتاب را انکار کردهاند، اما با ملاحظه شرح دعای هلال، معلوم میشود که شیخ بهایی بارها به مواضع دیگر شرح در شروح ادعیه صحیفه ارجاع میدهد و بیان میدارد که این مطلب را در شرح دعای فلان بهطور کامل بیان کرده است. نمونههایی از آن در مقدمه سیدعلی خراسانی نشان داده شدهاند.

الحدیقة الهلالیة

شرح شیخ بهایی بر این دعا، هم به لحاظ روشی، و هم به جهت دارا بودن اطلاعات نجومى، در شرح فقراتى از دعا دارای اهمیت است.

تقسیمبندی شیخ هدفمند بوده و به نکات لفظى و معنوى توجه داشته است؛ از اینروست که تناسب حجمی در شرح فقرات دعا رعایت نشده است.

شرح شامل یک مقدمه و چهار بخش به نحو ذیل است:

بخش نخست در شرح این فقره از دعاست: «أیها الخلقالمطیع... المتصرّف فى فلکالتدبیر»؛ سرعت حرکت قمر، نقد دیدگاه فلاسفه در انسجام عالم، توضیح و بیان منازل 28گانه قمر، مفهوم فلک، رد دیدگاه صاحب مواقف، بیان مفهوم فلکالتدبیر، و تبیین علت مورد خطاب گرفتن قمر که امام با ندا آنرا خطاب قرار داده است، از مطالبی است که در این بخش آمده است. این مطالب با عناوینی همچون ایضاح، وهم و تنبیه، تبصره، و تتمه از هم تفکیک شدهاند.

قسمت دوم: شرح این فقره است: «آمنت بِمَن نوّر بِکالظُلم... و الى ارادتِه سریعٌ»؛

بیان مفهوم ایمان که آیا قلبی است یا نیاز به اقرار زبانی هم دارد، توضیح برخی از اصطلاحات نجومی مثل کسوف و طلوع کواکب، برخی مباحث ادبی و نحوی مثلاً در تعیین نوع «با» در عبارت «نوّر بکالظلم»، اکتساب نور ماه از خورشید و ... از مطالبی است که خواننده را با خود همراه میکند.

قسمت سوم: در شرح این بخش است: «سبحانه ما أعجب ما دبر فى أمرِک... و خیر لا یثوبه شر، هلال أمن و ایمان، و نعمة و إحسان، و سلامة و إسلام»؛ برخی مطالب ادبی و نحوی، بیان مفهوم عبارات و اصطلاحاتی نظیر أمن، دنس، نکد، یادکرد از کتاب سوانح سفر حجاز خویش و نقل اشعاری از آن با عنوان قصه کردی (منظوم)، سعادت و نحوست منازل قمر، معرفی کتاب فرجالهموم سیدبن طاوس و... از مطالب این بخش هستند.

قسمت چهارم: شرح فقره زیر است:

«اللهم اجعلنا من ارضى من طلع علیه... وألبسنا فیه جُنَنالعافیه، واتمم علینا باستکمال طاعتک فیهالمنة، انک المنان الحمید، وصلىالله على محمد و آله الطیبینالطاهرین». بیان مباحث لغوی (مثل ساختار واژه اللهم)، بیان مفهوم عصمت، یادکرد و وصف نوشتار خویش در حاشیه به تفسیر بیضاوی و تفسیر عروةالوثقی (تفسیر سوره فاتحه) از مطالب این بخش است.

شیوه شیخ بهایی در نگارش شرح

شیوه شرح بدینگونه است که بعد از نقل هریک از چهار قسمت فقرات دعا، ابتدا مطالب لغوی و نحوی عبارات بحث میشود؛ واژگان معنا میشوند و در مواردی ساختار و اصل آنها بررسی میشود. سپس نکات علمی و دیدگاههای شارح بر اساس روایات و استناد به قرآن بهدنبال میآید.

در مواردی سخنی از دانمشندان نامی که به خطا رفتهاند، نقل و بررسی شده است. نکته شایان توجه، انتخاب عناوین مختلف اما مرتبط با عبارات شارح است؛ مثلاً عنوان «تتمه»، نشاندهنده این است که این مطلب، تکمیل نکته قبلى است که در شرح آمده و عنوان «وهم و تنبیه» نشاندهنده بررسی و نقد عبارت یکی از دانشمندان، و یا تعبیر «خاتمه»، براى اشاره به نکته پایانى هر فقره از چهار قسمت آمده است.

آثار دیگر شیخ بهایی در این شرح

نکته مهم دیگر اینکه شیخ بهایی چندین اثر خود را در این شرح نام برده است: حدائقالصالحین، عروةالوثقی در تفسیر سوره حمد، حاشیه تفسیر بیضاوی، سوانح سفر حجاز، تعلیقات مطول، الأربعین حدیثاً، و شرحالأربعین.

نکته شایان توجه اینکه برخی از مطالب در ذیل ادعیه دیگر بهصورت کاملتر بیان شده بوده و شیخ در شرح این دعا متعرض آنها نشده است، اما از آنجایی که بخشهای دیگر در دسترس نیست از آن مطالب محرومیم؛ مباحثی همچون بررسی سند صحیفه و یا نسخههای آن و... .

چاپ الحدیقةالهلالیة

مؤسسه آلالبیت علیهم‌السلام این کتاب را به تحقیق سیدعلی خراسانی در سال 1410ق در قم چاپ کرده است. ویژگی این چاپ استفاده از نسخه خطی دستخط مؤلف در تحقیق و تصحیح کتاب است.

منابع:

مقدمه سیدعلی خراسانی بر چاپ الحدیقةالهلالیة؛ مبانی فقهالحدیثی شیخ بهایی (با تکیه بر الحدیقةالهلالیه) از فرهاد عباسی (مجله حدیث اندیشه، پاییز و زمستان 1386، شماره 4).

تنظیم: عباسعلی مردی

 


خروج