*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > نمایش اخبار 


آثار ماندگار شماره خبر: ٣٤٨٤٣٩ ١٥:٠٣ - 1393/05/30   آثار ماندگار شماره 397 ارسال به دوست نسخه چاپي


آثار ماندگار شماره 397

منهاج‌البراعة فی شرح نهج‌البلاغه از میرزا حبیب‌الله خویی (ره)


میرزا حبیب‌الله خویی فرزند سیدمحمد از دانشمندان متأخر امامیه است که علی‌الظاهر در خوی به‌دنیا آمده است. ایشان در 25 سالگی برای ادامه تحصیلات عازم نجف‌اشرف می‌شود و در آن دیار قدسی محضر بزرگانی ازجمله آیةالله سیدحسین حسینی کوه‌کمره‌ای و میرزا حبیب‌الله رشتی و میرزای شیرازی را مغتنم می‌دارد.

 میرزا حبیبالله خویی فرزند سیدمحمد از دانشمندان متأخر امامیه است که علیالظاهر در خوی بهدنیا آمده است. ایشان در 25 سالگی برای ادامه تحصیلات عازم نجفاشرف میشود و در آن دیار قدسی محضر بزرگانی ازجمله آیةالله سیدحسین حسینی کوهکمرهای و میرزا حبیبالله رشتی و میرزای شیرازی را مغتنم میدارد.

مرحوم میرزا دارای آثار و تألیفات فراوانی بوده که میتوان به شرح العوامل در نحو و حاشیه بر فرائدالاصول شیخ، تحفةالصائمین فی شرح ادعیه الثلاثین و رساله فی ردالصوفیه اشاره کرد.

ایشان همچنین رسایل متفرقهای را در فقه و اصول مرقوم داشته که علیالظاهر تقریرات درس استادانش میباشد.

 

منهاجالبراعة فی شرح نهجالبلاغه

معروفترین اثر بر جا مانده از میرزا حبیبالله خویی، کتاب «منهاجالبراعة فی شرح نهجالبلاغه» است. این اثر با خطبهای شیوا و بلیغ آغاز میشود. سپس مؤلف در مقدمه مفصلی، مطالبی ازجمله هدف خود را از تدوین شرح مذکور بیان میدارد. او اشاره میکند که کتاب نهجالبلاغه میان فضلا و برجستگان شهرت و اهمیت خاصی کسب کرده و لذا علما به شرح آن روی آوردهاند و شروح بسیاری بر آن نوشتهاند. و در آن میان به سه شرح معتبر اشاره میکند؛ اول کتاب منهاجالبراعة فی شرح نهجالبلاغه از قطبالدین راوندی که همنام کتاب خود مؤلف است. دوم از شرح ابن ابیالحدید و سوم از شرح ابنمیثم بحرانی سخن به میان میآورد.

میرزا با اینکه در ابتدا این سه شرح را از بهترین شروح معرفی میکند، ولی در ادامه به ضعفهای موجود در هر یک از شروح مذکور میپردازد و درنتیجه میگوید: «چون این شروح دارای عیب و نقص و نوعی کمبود بودند من شرحی نسبتاً جامع و رسا و کافی و تقریباً خالی از عیب و نقص آغاز کردم.»

 

خصوصیات شرح منهاج

میرزای خویی، در شرح فرمایشات حضرت امیر (ع) پس از اهتمام به آیات، عنایت ویژهای نسبت به اخبار و احادیث ائمه معصومین (ع) نشان میدهد. او خیلی پایبند است که برای تبیین کلام مولا (ع) به روایات ائمه استناد و استشهاد بنماید. شاید نکتهای که موجب نارضایتی او نسبت به شرح ابنمیثم شده، همین عدم اهتمام ابنمیثم به روایات معصومین (ع) باشد.

از خصوصیات دیگر منهاج این است که توجه فوقالعادهای به ابعاد بلاغی نهجالبلاغه صورت پذیرفته است و این نکته چنان برای مؤلف مهم بوده که در این زمینه مقدمهای نوشته و در آن مقداری از مباحث مهم علوم بلاغی را میآورد که در حقیقت میتوان این مقدمه را، کتاب مستقلی در علم بلاغت تلقی کرد.

مشخص شدن خطبهها با عدد و ارقام از خصوصیات دیگر این شرح است؛ مثلاً خطبه اول، خطبه دوم، خطبه سوم و... که به گفته مؤلف، خودش مبتکر تعیین ارقام برای خطبههاست.

علت تعیین رقم برای خطبهها شاید برای تسهیل در ارجاعات بوده است. یعنی تسهیلی باشد تا آن آیات و شواهد و نکاتی را که قبلاً در زمینه شرح یک خطبه ایراد کرده را دوباره تکرار نکند.

از مشخصههای قابل ذکر کتاب منهاجالبراعة فی شرح نهجالبلاغه، تقطیع توضیح خطبههاست. یعنی مؤلف گرامی، تمام خطبه را به یکباره شرح نکرده، بلکه یک خطبه را چند قسمت میکند و هر قسمتی را تحت عنوان » فصلٌ» قرار میدهد. در فصل اول هر کلمه که شایسته بررسی و تحقیق است را از لحاظ ماده و ریشه بررسی میکند. سپس در فصل دیگری به تفسیر و توضیح جملهها و کلام میپردازد.

دیگر از مزایای بارز این شرح، استفاده از روش «شرح مزجی» است که خود میرزا حبیبالله در مورد انتخاب این روش مینویسد: «هدف من این بوده است که مطالعهکننده وقتی که خطبهها را توأم با شرح میخواند، احساس گسستگی در بیان و کلام نکند، یعنی کافه سخن امیرالمؤمنین (ع) با سخنی که خود شارح برای شرح نهجالبلاغه ذکر کرده هم دوش و همراه و هماهنگ است و از هم گسسته نیست.» البته بعد از آن عذرخواهی کرده و میگوید: «سخن ما کجا و سخن امیرالمؤمنین (ع) کجا که اینها همراه و همدوش هم پیش بتازند، نمیشود اینها همسان یکدیگر باشند...»

شاید بتوان ذکر اسناد خطبهها و مستند نمودن کلمات حضرت و نیز سروسامان بخشیدن به تقطیعی را که سیدرضی در خطبه‌صورت داده را از کارهای حنیف مؤلف در این شرح مُنیف دانست.

میرزا ضمن این انتقاد به سیدرضی که چرا اسناد و اخباری که در زمینه کلمات حضرت علی (ع) وجود داشته را حذف کرده؟ مینویسد: من تا توانستهام این اسناد را از یک اصل معتبری استخراج کردم. و چنانچه خودش در مقدمه گفته اصول و منابع معتبر ایشان در استخراج کتب کافی، من لایحضرهالفقیه، بحارالأنوار و وسایلالشیعه بوده است.

 

محتوای مقدمه منهاج

میرزای خویی در مقدمه کتابش با اهتمام بالایی به مباحث ادبی میپردازد که خود یک نوع براعت استهلالی است برای چهارده جلد شرحش.

ایشان نخست بحث لفظ را از لحاظ اتحاد و تکثر لفظ و معنا مطرح میکند و سپس به اقسام سهگانه دلالت لفظ میپردازد و در بحث دیگری به لفظ مفرد و اقسام آن و نیز اقسام مرکب اشاره میکند.

او پس از بیان این نکات: سخن از حقیقت و مجاز به میان میآورد و آنرا از لحاظ لغوی موشکافی کرده به انواع حقیقت و مجاز میپردازد. سپس پارهای از مباحث بلاغی را ذکر میکند و معتقد است که این هنرها در فرمایشات حضرت (ع) بهکار رفته و حضرت (ع) در هر صنعتی از صنایع، خطبهای دارد در این وادی، بسیار چیرهدست بودند؛ مباحثی چون تشبیه، استعاره، کنایه و محسنات بدیعیه.

 

خطبه بینقطه

میرزا حبیبالله پس از دیباچه، خطبهای را میآورد که حضرت علی (ع) در آن از حروف نقطهدار اصلاً استفاده نفرمودند. ابتدای خطبه این است: «الحمد لله اهلالحمد و مأواه و له أوکد الحمد و احلاه و اسرع الحمد و اسراه و اطهر الحمد و اسماه و اکرم الحمد و اولاه...»

شارح محترم بعد از نقل این مقدار از خطبه میگوید: «من بر تمامی این خطبه بینقطه دست نیافتم.»

 

شرح زندگی حضرت علی (ع)

مرحوم خویی در بخش دیگری از منهاج البراعة بهطور مبسوط و گسترده به شرح زندگانی امیرالمؤمنین (ع) میپردازد و هر یک از مطالب را تحت عنوان «نورٌ» مطرح میکند. مثلاً میگوید: نورٌفی میلاده. نورٌ فی نسبهالشریف. نورٌ فی شکله و صفته.

مؤلف محترم سپس به ترجمه زندگی سیدرضی و اشعاری که دیگران در رثای او سرودهاند، میپردازد.

 

تکمله منهاجالبراعة

منهاجالبراعة با تمام ارج و قربش متأسفانه تا خطبه 218 در 14 جلد مکتوب شده و دست اجل مؤلفش را فرصت اتمام نداده است و چون محامدش موردتوجه علامه ذوالفنون، آیةالله حسن حسن‌زاده آملی قرار گرفته، لذا ایشان با جدیت و تلاش مخصوص به خود، ادامه شرح را پی گرفتند که تا نامه 30 در پنج جلد مرتب و با نام «تکملة منهاجالبراعة فی شرح نهجالبلاغه» به طبع رسید. لکن ادامه این کار ماندگار میسور نگشت و ادامه آنرا جناب محمدباقر کمرهای عهدهدار شدند و در دو جلد، باقیمانده کتاب را شرح کردند. از خصوصیت تکمله منهاج یکی این است که استاد معظم علاوه بر شرح و بسط فرمایشات حضرت علی (ع)، متعرض مصادر و مآخذ خطب و رسایل که جایش در شرح خویی خالی بود، شدند.

احاطه استاد بر مبانی عرفانی و فلسفی و کلامی و دیگر علوم، خود مزیتی بزرگ را برای تکمله منهاج پدید آورده بهطوری که ایشان، به بهترین وجه به تبیین اسرار و حقایق توحیدی کلمات حضرت امیرالمؤمنین (ع) پرداختند.

منبع: با استفاده از مقالات دکتر سیدمحمدباقر حجتی و محسن رفعت

تنظیم و تلخیص: علیاکبر بخشی


خروج