*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > نمایش اخبار 


آثار ماندگار شماره خبر: ٣٤٤٧٣٢ ١٢:٢٥ - 1393/04/04   آثار ماندگار شماره 293 ارسال به دوست نسخه چاپي


آثار ماندگار شماره 293

ازاحةالعلّة في معرفةالقبله از شاذان بن جبرئيل (از علماي قرن ششم)


شناخت جهت قبله بر هر مسلماني لازم است؛ چرا که شرط صحت يکي از مهم‌ترين اعمال عبادي‌اش يعني نماز مي‌باشد. قبله اوليه مسلمانان بيت‌المقدس بود؛ اما پس از هجرت، آيه تحويل قبله نازل شد و رسول‌خدا(ص) در ميانه نماز به امر خدا رويش را از بيت‌المقدس به ...

شناخت جهت قبله بر هر مسلماني لازم است؛ چرا که شرط صحت يکي از مهم‌ترين اعمال عبادي‌اش يعني نماز مي‌باشد.

قبله اوليه مسلمانان بيت‌المقدس بود؛ اما پس از هجرت، آيه تحويل قبله نازل شد و رسول‌خدا(ص) در ميانه نماز به امر خدا رويش را از بيت‌المقدس به سوي کعبه نمود. تشخيص جهت کعبه براي رسول‌خدا به کمک جبرئيل صورت گرفت؛ اما ديگر مسلمانان که در مناطق ديگر زندگي مي‌کردند، نه به قدرت غيبي اتصال داشتند و نه مي‌توانستند از فاصله‌هاي دور کعبه را ديده و جهت را تشخيص دهند. از همين‌رو از جغرافي‌دانان و متخصصين هيئت و نجوم کمک گرفتند تا از اقصي نقاط دنيا بتوانند جهت قبله را به درستي تشخيص دهند.

علامت‌گذاري و استفاده از ستاره‌هايي مانند جدى، سهيل، عيوق، ثريا، بنات‌النعش، دب اصغر و اكبر و كهكشان راه شيري براي تشخيص جهت قبله روشي معمول شد. اما از آن‌جا که جهت اين ستاره‌ها، در مناطق مختلف از ديد ناظر فرق مي‌کرد؛ دانشمندان اسلامي براي تشخيص درست اين نقاط، علائم و مشخصاتي بيان داشتند و کتاب و رساله نگاشتند. از جمله اين کتاب‌ها مي‌توان استخراج سمة‌القبلة مولي حسام‌الدين علي‌بن فضل‌الله سالار را نام برد. نزديک به هفتاد عنوان از اين کتاب و رساله‌ها را محقق کتاب ازاحة‌القبله در مقدمه خود بر کتاب شناسانده است.

يکي ديگر از اين کتاب‌ها کتابي است با عنوان "ازاحةالعلة فى معرفةالقبله" نوشته ابوالفضل شاذان‌بن جبرئيل قمى از علماي قرن ششم هجري.

ابوالفضل سديدالدين معروف به شاذان، از قدماي محدثين شيعه به شمار مي‌رود؛ عالمي عامل و محدثي امين بوده و بيشتر سال‌هاي عمرش را در مكه و مدينه سپري کرده است. شيخ حرّ عاملي او را فاضل و فقيهي عظيم‌الشأن ياد کرده و او را صاحب كتاب فضائل در مناقب آل رسول(ع) مي‌شناسد.

چندين کتاب بدو منسوب است:

1. الفضائل، معروف به مناقب؛

2. تحفةالمؤلف‌الناظم و عمدة‌المکلف‌الصائم في أحکام‌الصوم؛

3. الروضة في‌المعجزات والفضائل؛

4. دررالمناقب في فضائل علي‌بن ابيطالب؛

5. ازاحةالعلة فى معرفةالقبله.

علامه مجلسي از كتاب فضايل منسوب به وي در بحارالأنوار نقل کرده است؛ ظاهراً شاذان از شاگردان عمادالدين طبري صاحب كتاب بشارةالمصطفي بوده و از او نقل روايت کرده است. محمد مکي (شهيد اول) و زين‌الدين‌بن علي (شهيد ثاني) در آثارشان، شاذان را به عنوان يكي از علما و محدثين شيعه يادآور شده و از او نقل روايت مي‌کنند.

 

ازاحةالعلة فى معرفةالقبله

اين کتاب که در سال 558 نگاشته شده، از مآخذ بحارالأنوار به شمار مي‌رود که علامه مجلسي همه آن‌را در کتابش نقل کرده است. شهيد ثاني نيز در کتاب ذکري از آن نقل کرده و نراقي در مستندالشيعه بدان توجهي داشته است.

شيخ سديدالدين با خبر مي‌شود که فرامرزبن علي بقراني جرجاني در مکه، براي تشخيص و نشان دادن کعبه از علايمي استفاده کرده که در مکان‌هاي دور و خارج از حرم، بايد بدان‌ها توجه کرد؛ از همين‌رو، براي اصلاح خطاي آن، اقدام به تأليف اين کتاب کرده است.

شاذان کتابش را در هفده فصل تدوين کرده است:

1. لزوم استقبال قبله؛ ضمن استناد به آيه "قد نري تقلب وجهک ..." موارد وجوب توجه به قبله را بيان کرده است؛ نمازهاي واجب، و نمازهاي مستحب در صورت امکان؛ ذبح و نحر؛ حالت احتضار، غسل، نماز و دفن مردگان؛ وقف در وقفين؛ رمي جمرات و حلق الرأس.

2. اقسام قبله و احکام آن؛ رو به قبله‌کنندگان سه دسته‌اند: کساني که کعبه را مشاهده مي‌کنند؛ کساني که مسجدالحرام را مي‌بينند؛ و کساني که خارج از حرم هستند.

3. تغيير قبله از بيت‌المقدس به کعبه؛

4. نماز در داخل کعبه؛

5. توجه به قبله از چهار جهت کعبه؛

6. قبله مالطه، شمشاط، و بلاد آذربايجان و ...؛ علايم آنها بنات‌النعش پشت گوش راست و عيوق اگر طلوع کند پشت گوش چپ قرار مي‌گيرد و...؛

7. قبله شام؛

8. قبله بلاد مصر؛

9. قبله بلاد حبشه و نوبه؛

10. قبله چين، يمن، تهايم، صنعاء و...؛

11. قبله سند و هند، کابل، قندهار و...؛

12. قبله بصره، بحرين، اهواز، خوزستان و...؛

13. قبله آن‌کس که نشانه‌هاي شناخت جهت قبله را نداشته باشد؛

14. وظيفه آن‌کس که وارد شهري غريب شود در شناخت قبله؛

15. آن‌کس که در مکه باشد و خارج از مسجدالحرام قرار گيرد؛

16. وظيفة آن‌کس که نشانه‌هاي تشخيص نداشته باشد اما بخواهد نماز جماعت بخواند؛

17. وظيفه آن‌کس که بخواهد سواره نماز گزارد و... .

نويسنده ضمن بيان نشانه‌هاي تشخيص قبله، ديدگاه‌هاي فقهي خود را نيز بيان کرده است.

چاپ‌هاي ازاحة‌العلّه

1. چاپ مطبعه وفا در سال 1347؛

2. چاپ مرکز نورالأنوار في إحياء بحارالأنوار به تحقيق شيخ هادي قبيسي عاملي، انتشارات دليل ما، 1428ق، قم.

ويژگي‌هاي اين چاپ بدين قرار است:

درج کتاب‌شناسي قبله؛ محقق در دو بخش کتاب‌ها و رساله‌هاي عربي و فارسي حدود 70 عنوان کتاب و رساله مستقل را درباره قبله شناسانده است؛

مصحح نسخه‌هاي خطي بسياري از اين کتاب را معرفي کرده و براي تصحيح از چندين نسخه خطي قديمي بهره برده که يکي از آن‌ها کتابت سال 952 (نسخه کتابخانه مجلس به شمارة 5194) است؛

پاورقي‌هاي مفيد و روشنگر؛ محقق گاهي به اختلاف ديدگاه‌هاي فقهي شاذان با ديگر فقها پرداخته و گاهي براي تأييد ديدگاه‌هاي وي شواهدي از آثار فقهاي نامدار شيعه نشان داده است؛

درج فهارس فني شامل فهرست آيات قرآن، احاديث، اعلام، اماکن و بقعه‌ها، اجرام سماوي، وقايع و ايام، فرق و مذاهب.

تنظيم: عباس عليمردي


خروج