*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > نمایش اخبار 


آثار ماندگار شماره خبر: ٣٢٨٢٤١ ١٠:٤٨ - 1392/07/11   آثار ماندگار شماره 374 ارسال به دوست نسخه چاپي


آثار ماندگار شماره 374

تصحيح‌الاعتقاد-از شيخ مفيد(ره)


ابوجعفر محمد‌بن علي مشهور به شيخ صدوق(ره)(م 383ق) کتاب‌الاعتقادات را نگاشت و برخي از عقايد شيعه را در آن کتاب ذکر کرد؛ از جمله اعتقاد شيعه درباره ملائکه، روح، جبر و تفويض، عصمت، تقيه، استطاعت و... .

ابوجعفر محمدبن علي مشهور به شيخ صدوق(ره)(م 383ق) کتابالاعتقادات را نگاشت و برخي از عقايد شيعه را در آن کتاب ذکر کرد؛ از جمله اعتقاد شيعه درباره ملائکه، روح، جبر و تفويض، عصمت، تقيه، استطاعت و... .

مدتي پس از شيخ صدوق (ره)، يکي از مشهورترين راويان ايشان يعني ابوعبدالله محمدبن محمدبن نعمان(ره) معروف به شيخ مفيد و ابنالمعلم، کتابالاعتقادات را شرح داد و برخي از ديدگاههاي شيخ صدوق را نقد کرد؛ چراکه برخي از سخنان شيخ صدوق موافق نظر همه علماي شيعه نبود.

شيعه معتقد است که اصول دين پنج ميباشد: توحيد، نبوت، معاد، عدل و امامت. و هر مسلمان شيعي بايد به اين پنج اصل معتقد باشد و بتواند بر آنها دليل اقامه کند؛ يعني اينکه اعتقاد به اين پنج اصل تقليدي نيست، اما اين به آن معنا نيست که براهين همه مسلمانان در استدلال به اين پنج اصل، بايد يکسان باشد. بلکه هر مسلماني براي اثبات عقيدهاش به اصول دين، ميتواند به دليلي خاص استدلال کند. مثلاً يکي براي اثبات معاد از براهين عقلي استفاده ميکند و ديگري از نقل و روايات و قول مخبر صادق.

گفتني است که اين اصول، هر کدام شامل موارد جزئي ديگري است؛ مثلاً معاد، جسماني است يا روحاني؟ و... عذر فرد شيعه در ندانستن اين مباحث پذيرفته ميشود. از آن گذشته، استدلال علما در اين تفاصيل نيز با همديگر يکسان نيست. برخي براي اثبات و بيان مطلب به روايات استناد ميکنند به اصطلاح حديثي هستند و برخي از نظر و جدلهاي کلامي بهره ميبرند و به اصطلاح کلامي هستند.

شيخ صدوق نيز در کتابالاعتقادات، براي بيان برخي از عقايد از روايات بهره برده و شيوه حديثيان را پيش گرفته است، اما شيخ مفيد براي رد يا نقد نظر شيخ صدوق، به شيوه کلامي توسل جسته است. شيخ مفيد کتاب خود را در بيستوهشت فصل تنظيم کرده است که در برخي از آنها توضيح بيشتر درباره ديدگاههاي شيخ صدوق ارائه کرده و نظرات خود را نيز بر آن افزوده است، ولي در برخي موارد به انتقاد و ابطال نظر شيخ صدوق پرداخته و عقايد شيعه را از آنها مبرا دانسته است، مثل سهوالنبي.

شيخ مفيد در چهارده فصل از کتاب، به نقد سخنان شيخ صدوق پرداخته؛ و بقيه فصلها در واقع شرح و توضيح مطالب شيخ صدوق يا احاديث و آيات مورد استناد ايشان ميباشد و اگر هم انتقاد يا اختلاف نظري با ايشان داشته، درباره مسايل جزئي بوده است و اختلافنظرهاي علمي بهشمار ميرود.  

عناوين برخي از مطالب کتاب تصحيحالاعتقاد چنين است:

معني کشفالساق؛ تأويلاليد؛ نفخالأرواح؛ المکر والخدعة منالله؛ معنيالله يستهزئ بهم؛ نسبةالنسيان إلياللهتعالي؛ خلق أفعالالعباد؛ فيالفرق بينالجبر والتفويض؛ في‌‌الإرادةوالمشيئة؛ في معنيالاستطاعة؛ في معنيالبدا؛ في معنيالعرش؛ فياللوح والقلم؛ في کيفية نزولالوحي؛ في نزولالقرآن؛ فيالعصمة؛ فيالتقية؛ فيالحظر والإباحة؛ فيالطب؛  فيالأحاديثالمختلفة.

کتاب تصحيحالاعتقاد، در برخي موارد سخن شيخ صدوق را کامل نقل کرده، و در برخي موارد فقط به ذکر عنوان باب بسنده کرده است. از اين جهت شايد بتوان تصحيحالاعتقاد را مختصر کتاب صدوق نيز دانست.

 

برخي از نقدها، و توضيح‌هاي شيخ مفيد چنين است:

الف) اختلاف‌نظر در معاني الفاظ قرآن

شيخ صدوق در تفسير آيه «واذكر عبدنا داود ذا‌الأيد إنّه أوّاب» (ص/17)، أيد را قوت معنا کرده است، اما شيخ مفيد با استناد به سخن شاعر عرب «يد» را در اين آيه به معناي نعمت دانسته است.

ب) اختلاف‌نظر در اسناد حديث

شيخ صدوق در اعتقاد در افعال بندگان، به روايتي از حضرت امام صادق(علیه‌السلام) استناد ميکند که شيخ مفيد در رد شيخ صدوق ميگويد: ابوجعفر به حديثي استناد کرده که اسنادش درست نيست.

ج) اختلاف‌نظر در استناد به احاديث

شيخ صدوق در معني استطاعت به حديثي از امام موسيبن جعفر(علیه‌السلام) استناد ميکند؛ شيخ مفيد ضمن توضيح معني استطاعت (صحت و سلامت) حديث مورد استناد شيخ صدوق را شاذ معرفي ميکند.

د) اختلاف نظر در شيوه استدلال

شيخ صدوق در بيشتر موارد به شيوه اصحاب حديث به توضيح عقايد ميپردازد، اما شيخ مفيد شيوه کلامي خويش را استفاده ميکند.

شايان ذکر است که شيخ مفيد برخي از افکار رايج دوره خويش را نيز نقد کرده است که ميتوان به زدودن غلو از چهره علماي قم و رد طرفداران حلاج اشاره کرد.

 

چاپ‌هاي تصحيح‌الاعتقاد

1. چاپ منشورات رضي با تعليقات سيدهبةالدين شهرستاني در سال 1363؛

2. چاپ کنگره بزرگداشت شيخ مفيد، در سال 1413ق، به تصحيح حسين درگاهي؛

3. چاپ مرکز فرهنگي جعفري، با مقدمه زندهياد علامه شيخ محمدرضا جعفري در سال 1388ش، روشناي مهر. اين چاپ مقدمه مبسوطي از علامه جعفري را داراست.

وي در مقدمهاش به شيوههاي فکري رايج در استنباط و استدلال عقايد پرداخته و ضمن آن شخصت کلامي شيعه، هشامبن حکم را معرفي کرده و اختلاف عقايد وي را با هشام جواليقي بررسي کرده است.

 

ترجمه تصحيح‌الاعتقاد

اين کتاب توسط سيدعلي مدرسييزدي ترجمه و در سال 1371ق به چاپ رسيده است.

تهيه و تنظيم: عباسعلي مردي


 


خروج