*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > نمایش اخبار 


آثار ماندگار شماره خبر: ١٣٢٠٣١ ١٣:٥٩ - 1390/12/03   معالم‌العلماء از ابن‌شهرآشوب (د 588ق)آثار ماندگار شماره 332 ارسال به دوست نسخه چاپي


معالم‌العلماء از ابن‌شهرآشوب (د 588ق)آثار ماندگار شماره 332

معالم‌العلماء از ابن‌شهرآشوب (د 588ق)


ابوعبد‌الله محمدبن علی‌بن شهرآشوب سروی مازندرانی مشهور به ابن شهرآشوب، محدّث، مفسر و ادیب شیعی در قرن ششم است. در جلالتش همین بس که هم‌چون شیخ طوسی بر او نیز شیخ‌الطایفه اطلاق می‌‌کنند. گفته‌اند در 8 سالگی حافظ قرآن شد، دائم‌الوضو و در علوم قرآنی سرآمد اقران بوده، و از سوی علمای شیعه و سنی مدح شده است.

 ابوعبدالله محمدبن علیبن شهرآشوب سروی مازندرانی مشهور به ابن شهرآشوب، محدّث، مفسر و ادیب شیعی در قرن ششم است. در جلالتش همین بس که همچون شیخ طوسی بر او نیز شیخالطایفه اطلاق می‌کنند.

گفتهاند در 8 سالگی حافظ قرآن شد، دائمالوضو و در علوم قرآنی سرآمد اقران بوده، و از سوی علمای شیعه و سنی مدح شده است.

اواخر عمرش به حلب رفت و در همانجا رحلت کرد و در مکانی به نام جَوشَن که مشهور به مشهد محسن (فرزند امام حسین علیهالسلام) است، مدفون شد.

از اساتید او زمخشری (صاحب کشاف)، ابوعبدالله محمدبن احمد نطنزی (صاحب کتابالخصائصالعلویّه علی سائرالبریّه)، سیدناصحالدین ابوالفتح عبدالواحدبن محمد تمیمی (صاحب غررالحکم و دررالکلم)، ابومنصور احمدبن علی طبرسی (صاحب احتجاج)، ابوحسین سعیدبن هبةالله رواندی، ابوعلی فضلبن حسن طبرسی (صاحب مجمعالبیان) و … را می‌توان بر شمرد که همه از بزرگان تحقیق و پژوهش در بین علمای شیعه و سنی به شمار می‌روند.

مناقب آل ابیطالب، مثالبالنواصب، المخزون فی عیونالفنون، الطرائق فیالحدود والحقائق، مائدة، المثال فیالأمثال، معالمالعلماء، الأسباب والنزول علی مذهب آلالرسول، الحاوی، متشابهالقرآن، الأوصاف، المنهاج، کتابالفصول فیالنحو، أنساب آل ابیطالب، الأربعین فی مناقب سیدةالنساء فاطمةالزهرا سلاماللهعلیها، از آثار قلمی او هستند که برخی از آنها از می‌ان رفته و برخی چاپ شدهاند.

او شاعری خوش سخن نیز بوده و اشعار بسیاری از او در کتاب مناقب آل ابیطالب علیهالسلام به جای مانده است.

در تتمیم فهرست شیخ طوسی دو کتاب نوشته شده است: یکی فهرست شیخ منتجبالدین با عنوان «أسماء مشایخالشیعة ومصنّفیهم» - که در چندی قبل در همین ستون معرفی شد؛ و دیگری معالمالعلماء ابن شهر آشوب.

ابن شهرآشوب کتابش را «معالمالعلماء، فهرست کتبالشیعة و أسماءالمصنّفین منهم قدیماً وحدیثاً» نام نهاده است. او با اشاره به اینکه فهرست شیخ طوسی کتابی بینظیر است، کتابش را تتمهای بر آن می‌شمارد که در آن 600 نفر از مصنّفین را افزوده است.

آغازین سخن او، نقد سخن غزالی است که گفته اولین کسی که در اسلام کتاب تصنیف کرده ابنجریج و... است.

ابن شهرآشوب اولین مصنف در اسلام را امیرالمؤمنین علیهالسلام، سپس سلمان، ابوذر، اصبغبن نباته، عبیداللهبن ابی رافع و امام زینالعابدین علیهالسلام معرفی می‌کند، آنگاه به نویسندگان اصول اربعمائه اشاره می‌کند.

ساختار کتاب بعد از مقدمه چنین است:

ابتدا نام مصنفین بر اساس حروفالفبا تنظیم شده؛

فصلی در معرفی آنهایی که به کنیهشان شناخته می‌شوند؛

فصلی در شناسایی آنهایی که به لقب یا قبیله یا شهری معروفاند؛

فصلی در ذکر کتبی که نویسندهشان مجهول است. این فصل، بخش پایانی فهرست است و 2301 عنوان کتاب از 1031 نویسنده معرفی شده است.

معرفی شعرای اهلبیت علیهمالسلام در چهار فصل مجاهرین، مقتصدین، سادات، صحابه و تابعین؛ و معرفی اصحاب ائمه علیهمالسلام در دو فصل متقین و متکلفین دو بخش دیگر کتاب هستند.

جمعا 1169 نفر در کتاب معرفی شدهاند.

از ویژگیهای دیگر کتاب موارد زیر را می‌توان برشمرد:

الف) 43 نفر توثیق شده از جمله ابراهیمبن صالح الانماطی الكوفی، ابراهیمبن عبدالحمید، اسماعیلبن مهرانبن محمدبن ابینصر السكونی، اسماعیلبن شعیب العریشی، اسماعیلبن عمار.

ب) تعداد 67 نفر ـ كه اصل دارندـ ذكر شدهاند از جمله: ابراهیمبن مهزم الأسدی، ابراهیمبن عثمان أبوالخزاز الكوفی، ابراهیمبن أبیالبلاد، ابراهیمبن یحیی، ابراهیمبن عمیرالیمانی و هوالصنعانی.

ج) طبقه 53 نفر را ذكر كرده است.

د) ابداع یا بهکارگیری عبارتهای خاص، مثل: مجفوالروایة (به روایتش اعتنا نشده است)، من غلمانالعیاشی (از دستپروردگان عیاشی است)، الزكاة علی نسقالفقه (كتابی به نام زكاة دارد كه به روش فقه نگاشته است)، له كتابالرحمة مثل كتاب سعدبن عبدالله (دارای كتابی به نامالرحمة است مانند كتاب سعدبن عبدالله)، له كتاب معول علیه (دارای كتابی قابل اعتماد است)، من أجلّاءالکتّاب.

هـ) گاهی احوال و مذهب راوی ذكر شده، مانند: ابراهیمبن اسحاق النهاوندی، متهم است؛ ابراهیمبن عبدالحمید، واقفی مذهب است؛ اسماعیلبن عمار، فحطی مذهب بود؛ احمدبن علی ابوالعباس، متهم به غلو است.

و) علیرغم این كه كتاب درباره فهرست آثار و مؤلفان شیعه است، تعدادی از علمای اهلسنت را - كه كتابهایی درباره اهلبیت علیهمالسلام یا شیعه داشتهاند- نیز ذكر كرده است، مثل:

1. «الحافظ أبونعیم أحمدبن عبدالله الاصفهانی» عامیمذهب است، الا این كه كتابی به نام منقبةالمطهرین و مرتبةالطیبین و ما نزل فيالقرآن فی امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، دارد.

2. «أبوصالح احمدبن عبدالملكالمؤذن» عامی مذهب است، الا این كه كتابالأربعین فی فضائلالزهراء (علیهاالسلام) دارد.

3. «علیبن محمد المدائنی» عامیمذهب است، كتابهایش نیكوست. از جمله: السیرة فی مقتلالحسین علیهالسلام.

4. «عبادبن یعقوب الرواجنی» عامیمذهب است، كتابی در اخبار حضرت مهدی عجلاللهتعالیفرجهالشریف دارد كه آن را «مسند» نامیده است.

چاپهای معالمالعلماء:

از چاپهای مشهور معالمالعلما می‌توان به تصحیح عباس اقبال آشتیانی (۱۳۱۲ش/ ۱۳۵۳ق، تهران) و تصحیح محمدصادق بحرالعلوم (چاپ حیدریه نجف،1380ق) اشاره کرد.

تازهترین چاپهای آن به کوشش مؤسسه آلالبیت لإحیاءالتراث (تاکنون دو جلد) و آیةالله سیدمحمدرضا حسینی جلالی (دارالمحجّةالبیضاء بیروت و دار علومالقرآن کربلا، 1433ه.ق) انجام شده است.

ویژگی تصحیح استاد جلالی، استفاده از هفت نسخه خطی قدیمی و توجه به نسخههای چاپی اقبال و بحرالعلوم است.

در این چاپ، نام مصنفین شماره خورده و 1169 نفر از مصنفین نام برده شدهاند. نیز برای دسترسی آسان به مطالب کتاب، افزون بر فهرست آیات و احادیث، فهرست اعلام (اسماء، کنیهها و القاب)، فهرست نام کتابها، فهرست وقایع و ایام خاص، فهرست الفاظ و اصطلاحات خاص، فهرست اهم مصادر و مراجع را در بر دارد.

نکته دیگر اینکه مقدمه مرحوم محمدصادق بحرالعلوم در شناسایی ابنشهرآشوب و آثار او در اول کتاب آمده است.

تصحیح استاد جلالی به زودی از سوی کنگره ابنشهرآشوب تجدید چاپ خواهد شد.

شایان ذکر است که استاد سید ابوالحسن علوی نیز معالمالعلماء را تصحیح کرده و به زودی چاپ خواهد کرد.

منابع:

مقدمه مرحوم محمدصادق بحرالعلوم؛ مجله علوم حدیث (سال نهم، شماره اول ـ بهار 1383): گذری بر كتاب معالمالعلماء از جهاد فرحات، ترجمه مرتضی وفایی.

تهیه و تنظیم: عباسعلی مردی


خروج