*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > نمایش اخبار 


آثار ماندگار شماره خبر: ١٣٠٦٨٣ ١٦:١٢ - 1390/11/12   آثار ماندگار شماره 331 ارسال به دوست نسخه چاپي


آثار ماندگار شماره 331

منیة‌المرید از شهید ثانی (د 965ق)


در زمینه ارزش دانش‌اندوزی و شيوه‏هاي برخورد متقابل استاد و شاگرد کتب بسیاری نوشته شده است؛ قدیم‌ترین آن، آداب‌المتعلمين ابوعبداللَّه محمّدبن سحنون (م 256 ق) است كه در ذيل عناويني مربوط به معلّمان، روايات را عرضه كرده است.

از دیگر کتبی که در این موضوع نوشته شده، میتوان تقييدالعلم، از خطيب بغدادي (م463 ق)، ادب الاملاء والاستملاء، از عبدالكريم محمدبن منصور سمعاني (م562 ق)، تذكرة السامع والمتكلم في ادب العالم و المتعلم، از ابنجماعه كناني (م733ق)، جامع بيانالعلم و فضله و ما ينبغي في روايته و حمله، از ابن عبدالبرّ قرطبي (م463)، شفاءالمتعلم في آداب المعلّم و المتعلّم، از عبداللطيف بن عبدالرحمن مقدسي شافعي (معروف به ابننباته)، منهاجالمتعلّم از ابوحامد محمدبن محمد غزالي (م 505 ق)، تعليم المتعلّم طريق التعلم، از برهانالدين زرنوجي (محدود 591 ق) و منیةالمرید شهید ثانی را نام برد.

منیةالمرید، یکی از مهمترین کتابهای شیعی در باب آداب تعلیم و تربیت دینی است که بهلحاظ ویژگیهای منحصر بهفردش، از زمان تألیف تاکنون مورد توجه علما و جویندگان دانش بوده است.

شهید ثانی انگیزه خود را از تألیف آن، چنین گفته است: «کمال انسان در کسب علم است، لیکن همه علوم  باعث کمال و قرب به خداوند نمیشوند.

همچنین، تحصیل علم به هرگونهای که باشد، سبب حصول نتایج آن نمیگردد، بلکه تحصیل آن، شرایط و ضوابط خاصی دارد که طالب علم، مکلف به رعایت آن و همچنین انجام آداب و وظایف مربوط بدان میباشد... .

طالبان علم فراوانی را دیده است که علیرغم جدّ و جهد وافر در کسب علم، موفقیت چندانی به‌‌دست نیاوردهاند و گذشته از این، بعضی افراد هم از طلب علم، چیزی جز دوری از خدا عایدشان نشده است و سبب این همه، چیزی نیست مگر رعایت نکردن آداب و رسوم علمآموزی».

بنا به گفته شهید ثانی، منیةالمرید در اصل، خلاصه کتاب دیگری از خود او با عنوان «منار القاصدین في أسرار معالم الدین» است که وی در آن تمامی احکام و آداب مربوط به دانشاندوزی را بیان کرده است.

شهید، نگارش این کتاب را در سال 954 قمری - یعنی حدود یازده سال پیش از شهادتش - به پایان رسانده است.

شهید ثانی منیةالمرید را در یک مقدمه، چهار باب، یک خاتمه و یک تتمه تدوین کرده است.

او در مقدمه کتاب به ذکر کلیاتی همچون فضیلت عالم و متعلم و علمآموزی پرداخته است و در چهار باب بعدی، مباحث اصلی خود را در خصوص آداب تعلیم و تربیت اسلامی بیان می‌‌کند.

عناوین این ابواب، عبارتند از:

باب اوّل: آداب معلم و متعلم.

باب دوم: آداب فتوا، مُفتي و مُستفتي.

باب سوم: مناظره و شروط و آداب و آفات آن.

باب چهارم: آداب نگارش و آنچه که مربوط به آن است.

ایشان در خاتمه به بیان سه مطلب میپردازد:

در مطلب اول، به اقسام علوم شرعی اشاره کرده، آنها را در چهار قسم بر میشمارد: 1) علم کلام؛ 2) علم تفسیر؛ 3) علم احادیث نبوی؛ 4) علم احکام شرعی.

در مطلب دوم، احکام مربوط به علوم شرعی را بازگو می‌‌کند، و در واقع، حکم شرعی تحصیل رشتههای مختلف علمی را مشخص می‌‌کند.

در مطلب سوم، به ترتیبِ یادگیری علوم شرعی برای دانشجو اشاره می‌‌کند.

یکی از مطالب قابل توجهی که شهید در این کتاب بدان پرداخته است، جایگاه علم کلام در میان دیگر علوم شرعی است. در این کتاب، علم کلام را یکی از علوم شرعی اصلی و بلکه اساس علوم شرعی دانسته است که شناخت خدا و رسول او از طریق آن میسر میشود.

او در ادامه به آیات و روایات دال بر فضیلت آموزش علم کلام و ترغیب بدان اشاره کرده و حتی در مقام تعیین حکم شرعی یادگیری علم کلام اظهار میدارد که دانستن اصول اعتقادی واجب عینی است، امّا آموزش دقائق و جزئیات علم کلام، به قصد حفاظت از دین و دفع شبهات مخالفین، واجب کفایی است.

شهید در این کتاب علاوه بر منابع حدیثی همچون «کافي» کلینی، «أمالي»، «خصال» و «توحید» شیخ صدوق و «تفسیر منسوب به امام حسن عسکری(ع)»، از مآخذ دیگری نیز بهره برده است، از جمله: شرح المهذّب نَوَوی، إحیاء علومالدین غزالی، التفسیر الکبیر فخر رازی، فتح الباقی بشرح ألفیة العراقی زکریا بنمحمد انصاری شافعی، تذکرةالسامع و المتکلّم ابنجماعة و الدّرّ النّضید في أدب المفید و المستفید ابوالبرکات بدرالدین محمد غزی (د984ق).

در میان آثار پیشگفته، منیةالمرید از تذکرة السّامع و المتکلّم ابنجماعة و الدرّ النضید غزّی تأثیر بیشتری پذیرفته است.

در کنار تأثیرپذیری منیةالمرید از دیگر کتب، باید به تأثیرگذاری عمیق این کتاب بر کتابهای نگارشیافته پس از آن در این زمینه نیز اشاره کرد.

برای نمونه، فیض کاشانی در المحجّة البیضاء در مواضع متعدّدی به نقل مطلب از منیةالمرید پرداخته است.

همچنین، این اثر مورد توثیق علّامه مجلسی قرار گرفته و وی از آن بهعنوان یکی از مصادر بحارالأنوار نام برده است.

برخی از ترجمههای منیةالمرید

ترجمه شیخ محمدباقر خراسانی، 1369ق؛

سراج المبتدئین از سید محمود دهسرخی اصفهانی، 1374ق، اصفهان؛

آداب تعلیم و تعلم در اسلام از سید محمدباقر حجتی، 1400ق، دفتر نشر فرهنگ، تهران؛

برخی از گزیدههای منیةالمرید

گزیده آقای سید محمدرضا طباطبائی با عنوان المراد من منیةالمرید؛ این اثر با عنوان آیین دانشوری توسط حمیدرضا شریعتمداری ترجمه شده است؛

الدرالنضید، مختصر منیةالمرید، تألیف شهید ثانی، نشر دانش حوزه، 1382ش، قم؛

دانش در سایه ادب، روحالله طاهری، 1380ش، قم.

چاپهای منیةالمرید

این کتاب بارها چاپ شده است؛ نخستین چاپ آن در سال 1301 ق به همت شیخ علی محلاتی در مطبع حسنی بمبئي به قطع رحلی بوده است؛ پساز آن در تهران، نجف و قم بارها چاپ شده است. بهترین و کاملترین چاپ آن به کوشش رضا مختاری (چاپ اوّل: قم، مكتب الأعلام الاسلامي، 1409ق / 1368 ش) است.

منابع: مقدمه رضا مختاری بر تصحیح منیةالمرید؛ آینۀ پژوهش، مقالۀ «تصحیح تازۀ منیةالمرید» از محمدعلی مهدوی‌راد؛ فصلنامه اخلاق، مقاله «نگاهی اجمالی بر آداب المتعلّمینها و جایگاه آن در نظام اخلاقی حوزه» از حمید عطایی نظری.

تهیه و تنظیم: عباسعلی مردی


خروج