*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > نمایش اخبار 


آثار ماندگار شماره خبر: ١٢٠١٥١ ٠٩:١٣ - 1390/06/30   آثار ماندگار شماره 320 ارسال به دوست نسخه چاپي


آثار ماندگار شماره 320

مصباح‌المتهجد از شيخ طوسى (م460ق)


ابو‌جعفر محمد‌بن حسن طوسى، معروف به شيخ‌الطائفه، به سال 385 قمرى در خراسان متولد شد و در سال 408قمرى، يعنى در 23 سالگى به بغداد مهاجرت كرد و تا پايان عمر در عراق ماند.

شيخ مفيد و سيد مرتضى علم الهدى، از مشهورترين اساتيد شيخ طوسى هستند. مرجعيت علمى شيعه بعد از وفات سيد مرتضى علم‌الهدى، در سال 436قمرى به شيخ طوسى رسيد.

شيخ طوسى تا سال 448 در بغداد بود و بعد از حمله عبدالملك، وزير متعصب طغرل‌بيك، به محله‌ شيعه‌نشين بغداد و از آن‌جا به نجف هجرت كرد و حوزه كوچك نجف را رونق بخشيد.

در كتاب‌هاى فقهى هرگاه شيخ گفته مى‌شود، مراد شيخ طوسى است و اگر شيخان گفته شود، منظور شيخ طوسى و شيخ مفيد است.

از آثار علمى او النهايه و المبسوط در فقه، الخلاف در فقه مقارن، عده الاصول در اصول‌، الرجال‌، اختيار معرفة‌الرجال (رجال كشّى)، الفهرست‌، تمهيد‌الاصول‌، التبيان در تفسير و مصباح‌المتهجد در ادعيه است. دو كتاب تهذيب‌الاحكام و الاستبصار ايشان، دو از كتب اربعه حديثى شيعه است.

مصباح‌المتهجد

ظاهراً برخى از شاگردان و اطرافيان شيخ از ايشان خواسته بودند كه كتابى بنويسد و عبادات سالانه را با ادعيه مربوط به آن عبادات، بدون فروعات فقهى در آن كتاب به طور اختصار بياورد. شيخ نيز در پاسخ به تقاضاى آنان «مصباح‌المتهجد» را نگاشته است. شيخ طوسى مصباح‌المتهجد را با موضوع طهارت آغاز مى‌كند و در ابتداى آن به بيان اقسام عبادات و كيفيت طهارت مى‌پردازد.

احكام آب‌ها، وجوب ازاله نجاست، غسل ميت و غسل‌هاى مستحب، از ديگر مطالب اين بخش هستند. كتاب الصلات شامل ذكر شروط نماز، نمازهاى پنج‌گانه، اذان و اقامه و معرفى چندين نماز مستحبى است. در ادامه اين بخش نماز شب، دو ركعت قبل از نماز شب، نماز حاجت در دل شب، و آن‌چه شايسته است در صورت غفلت از نماز شب انجام گيرد، آمده است.

ذكر نافله نماز صبح و تعقيبات آن، از قسمت‌هاى مفصل كتاب است. فصل اعمال الاسبوع دو قسمت است؛ ابتدا به بيان آن‌چه در در هر روز هفته انجام مى‌شود، پرداخته و سپس آن‌چه به هر يك از شب و روزهاى هفته تعلق دارد را نوشته است. نماز حاجت در روز پنجشنبه، يكى از اين موارد است. در اعمال يوم الجمعه، فضيلت روز جمعه، نماز امير‌المؤمنين و نماز فاطمه زهرا عليهما‌السلام، نماز طلب فرزند، نماز حاجت و ... بيان شده است.

در ادامه دعاهاى شب و روزهاى هفته، ادعيه دوازده ساعت منسوب به ائمه عليهم‌السلام، نماز اول ماه، نماز باران، نمازهاى حاجت، نماز شكر و نماز استخاره معرفى شده است.

آن‌گاه شروع به درج عبادات سالانه كرده است. شيخ طوسى ماه رمضان را آغاز سال مى‌داند و براى همين هم عبادات را از ماه رمضان شروع و تا ماه شعبان بيان كرده است. در اين بخش‌ها مناسبت‌ها ذكر شده و دعا و نماز متعلق به هر كدام نقل شده است. اگر چه كتاب براى بيان و معرفى عبادات مستحبى است، اما به مناسبت به برخى از عبادات واجب و فروع متعلق به آن‌ها نيز اشاره رفته است.

زكات فطره يكى از اين موارد است كه مقدار، محل مصرف و زمان تخريج زكات فطره بيان شده است.

تتميم مصباح‌المتهجد

سيد رضى‌الدين على‌بن موسى بن طاوس در مقدمه «فلاح السائل» گفته است كه ده كتاب مربوط به ادعيه را در تتميم مصباح‌المتهجد شيخ طوسى مى‌نويسد، كه فلاح السائل در اعمال شبانه‌روز، زهرة‌الربيع در اعمال هفته، الدروع الواقية در اعمال ماه‌ها و اقبال‌الاعمال در اعمال سال، از آن جمله است.

خلاصه‌ مصباح

1. مصباح‌المتهجد صغير از شيخ طوسى كه خود، كتابش را خلاصه كرده است؛

2. قبس‌الاصباح فى تلخيص‌المصباح از شيخ نظام‌الدين سليمان بن حسن مهرشتى؛

3. منهاج‌الصلاح فى مختصر المصباح از علامه حلى؛ علامه افزون بر تلخيص مصباح، بخش‌هايى نيز به آن افزوده است كه باب اول (ماهيت دعا و آداب آن) و باب حادى‌عشر (در موضوع عقايد) از آن جمله است. دسته‌بندى زيباى مطالب از مزاياى منهاج‌الصلاح است. اين كتاب را مكتبه علامه مجلسى با تحقيق سيد عبدالحميد ميردامادى منشتر كرده است.

ترجمه

1. ترجمه از سيد على بن محمد بن اسداللّه امامى اصفهانى، معاصر با صاحب رياض؛

2. ترجمه از شيخ عباس قمى (م 1359ق) اين ترجمه در حاشيه مصباح چاپ شده است.

شروح‌ ‌مصباح

1. شرح سيد بهاء‌الدين على بن غياث الدين عبد‌الكريم؛

2. شرح سيد زين‌الدين على بن عبد‌الحميد حسينى نجفى.

چاپ‌هاى مصباح

1. چاپ سنگى به سال 1338ق، به اهتمام حاجى عباس قلى‌خان (ملقب به حاج سهم الملك)؛

2. چاپ مركز بحوث الحج و العمره به سال 1365ش در تهران؛

3. چاپ حسين اعلمى به سال 1377ش / 1418ق در بيروت؛

4. چاپ اسماعيل انصارى زنجانى با باب حادى‌عشر از علامه حلى؛

‌5. چاپ على‌اصغر مرواريد با همكارى ابوذر بيدار به سال 1411 قمرى در مؤسسه فقه الشيعه.

اين چاپ، يكى از چاپ‌هاى بسيار خوب مصباح‌المتهجد است كه برخى از ناشران از آن افست كرده‌اند. از مزاياى اين چاپ، اعراب دعاها و درج فهارس سودمند در پايان كتاب است.


خروج