*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > نمایش اخبار 


آثار ماندگار شماره خبر: ١١٨٠٩٠ ١٠:٠٨ - 1390/08/04   آثار ماندگار شماره 323 ارسال به دوست نسخه چاپي


آثار ماندگار شماره 323

الفهرست از شيخ منتجب‌الدين (زنده در سال 600ق)


على بن عبيداللّه بن حسن بن حسين بن بابويه قمى رازى، از علماى شيعه در قرن ششم و اوايل قرن هفتم است.

بابويه، جد شيخ منتجب‌الدين، همان بابويه جد على بن حسين بن موسى بن بابويه قمى - پدر محمد بن على ابوجعفر صدوق - است و در نتيجه شيخ منتجب‌الدين از اقوام عالم بسيار مشهور قرن چهارم هجرى، شيخ صدوق (متوفاى 381) مى‌باشد. او در سال 504 به دنيا آمد و تا سال 600 زنده بوده است. سفرهاى علمى به شهرها و مراكز علمى مختلف داشته است، از جمله سفر او به اصفهان، بغداد، حله، خوارزم، طبرستان، قزوين، كاشان و نيشابور در منابع آمده است.

از آثار او كتاب الاربعين عن الاربعين من الاربعين (چهل حديث در فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام)؛ تاريخ الرى (اين كتاب از بين رفته و تنها بخش‌هايى از آن در لسان الميزان ابن حجر عسقلانى نقل شده است)؛ العصرة (اوقات نماز) و فهرست أسامى علماء الشيعة و مصنفاتهم است.

الفهرست

قديمى‌ترين كتابى كه درباره فهرست كتب شيعه از حوادث زمان مصون مانده و به دست ما رسيده، كتاب «فهرست» شيخ الطائفه محمد بن حسن طوسى (د 460) است.

قبل از فهرست شيخ، فهرست‌هايى براى كتب اماميه تأليف شده بود، ولى طبق گفته شيخ طوسى در مقدمه فهرست، هيچ‌يك از آن‌ها، فهرست عمومى كتب اماميه نبوده است، بلكه فهرستى بوده كه براى كتابخانه‌هاى شخصى مؤلفين تنظيم شده است. فقط فهرست عمومى، فهرست احمدبن الحسين بن عبيداللّه معروف به «ابن غضائرى» از مشايخ شيخ طوسى است، كه بعضى از ورثه وى آن‌را تلف كرده‌اند؛ (هشت فهرست تحت عنوان فهارس الشيعه در مؤسسه كتاب‌شناسى شيعه به كوشش آقاى خداميان احيا شده‌اند.)

‌تنها فهرستى كه از قبل از زمان شيخ در دست است، «فهرست» ابوالفرج محمد بن اسحاق معروف به «ابن نديم» است، كه در سال 377 تأليف شده و مؤلفش در سال 385 (سال ولادت شيخ) يا 380 پنج سال قبل از ولادت شيخ وفات كرده، و شيخ و نجاشى از اين تأليف در مواضعى از فهرستشان استفاده كرده‌اند.

ولى اين كتاب، فهرست اختصاصى شيعه يا عموم مسلمين نيست، بلكه فهرستى عمومى است براى كتاب‌هاى مذاهب مختلف اسلامى و غير اسلامى، و از كتب شيعه مختصرى در آن فهرست شده است. بنابراين، قديمى‌ترين كتاب جامعى كه درباره فهرست كتب شيعه در دست است كتاب فهرست شيخ است.

در قرن ششم هجرى، دو كتاب از دو عالم بزرگ كه در جهاتى با هم اشتراك دارند (هر دو در يك عصر زيسته و قريب صد سال عمر كرده و در پاره‌اى از مشايخ اشتراك داشته و در وسعت اطلاع كم‌نظيرند) به عنوان تتميم كتاب فهرست شيخ تأليف شده است، بدون اينكه هيچ يك از اين دو از تأليف ديگر اخذ كرده باشد.

1. كتاب «معالم العلماء» تأليف محمد بن على بن شهر آشوب ساروى (د 588) است كه فهرست شيخ را تلخيص كرده و 43 تن از مؤلفين را اسقاط و در عوض 143 نفر را افزوده است؛ مجموع كتاب‌هاى اشخاص اضافه شده به انضمام كتاب‌هايى كه بر شيخ استدراك كرده، تقريباً 600 كتاب است، چنانكه در مقدمه «معالم العلماء» به آن تصريح كرده است.

2. فهرست حافظ عظيم‌الشأن، ابوالحسن منتجب‌الدين على بن عبيداللّه بن الحسن بن الحسين بن بابويه رازى.

اين فهرست كه به نام «فهرست شيخ منتجب‌الدين» مشهور است، يكى از اصول كتب تراجم و رجال محسوب مى‌شود، و با اين كه بسيار مختصر بوده و مشتمل بر هيچ‌گونه تفصيلى نيست، عظمت و وثاقت و اتقان مؤلف باعث اهميت فوق‌العاده آن شده، و بزرگان علماى رجال و تراجم، از اين كتاب فراوان نقل كرده و مطالب آن‌را در جاى جاى مؤلفاتشان پخش كرده‌اند.

شاگرد معروف علامه مجلسى، عبداللّه بن عيسى افندى صاحب «رياض العلماء» (متوفاى حدود 1130) آن‌را بتمامه، در اول مجلد «اجازات بحار‌الانوار» درج كرده كه در ضمن آن كتاب چاپ شده است. شيخ منتجب‌الدين كتاب را براى عزالدين يحيى از سادات و روِساى اماميه تأليف كرده است.

شيخ منتجب‌الدين، اسماء رجال را مانند شيخ طوسى، به ترتيب الفبا مرتب كرده و تنها حرف اول اسم شخص را مراعات كرده است و ترتيب كامل كه امروزه معمول است در كتاب نيست. در اين كتاب نام 544 تن از علماى شيعه آمده و كتب بعضى از آنان ذكر شده است. به هنگام نام بردن از اشخاص، گاهى تنها به ذكر نام و نام پدر عالم و اينكه ثقه و عادل است، بسنده شده و گاهى به تفصيل سخن گفته است. مثلاً شماره 203: «الشيخ مجدالدين صاعد بن على الابى، فقيه فاضل واعظ». و شماره 64: السيد الثائر بالله بن المهدى بن الثائر بالله الحسينى الجيلى؛ كان زيدياً و ادعى امامة الزيدية و خرج بجيلان ثم استبصر فصار امامياً، و له رواية الاحاديث، و ادعى أنه شاهد صاحب الامر عليه‌السلام، و كان يروى عنه أشياء. تاريخ تأليف كتاب فهرست بين سال‌هاى 566 و 584 است و ظاهراً تا بعد از سال 600 در آن اضافاتى كرده است.

چاپ‌هاى فهرست

1. تحقيق مرحوم سيد عبدالعزيز طباطبايى، به اهتمام سيد احمد حسينى اشكورى، مجمع الذخائر الاسلاميه، 1404ق؛ اين چاپ در پايان، 9 مورد از نام علما را كه در كتاب لسان الميزان ابن حجر نقل شده، آورده است.

2‌. تحقيق مرحوم سيد جلال محدث ارموى، به اهتمام محمد سمامى حائرى، كتابخانه آية‌اللّه‌العظمى مرعشى 1366ش، قم؛ اين اثر رساله دكترى مرحوم محدث ارموى بوده كه بعد از وفاتش، كتابخانه آية‌اللّه‌العظمى مرعشى آن‌را چاپ كرد. تعليقات بسيار از محدث ارموى از مشخصه بارز اين چاپ است. ضمن اين‌كه مقاله‌اى با عنوان فايده علم تاريخ از محدث ارموى، آغازگر كتاب است.

منابع:

جرعه‌اى از دريا، فقيه محقق، آية‌اللّه العظمى حاج سيد موسى شبيرى زنجانى، مؤسسه كتابشناسى شيعه، 1389ش، قم؛

مقدمه مرحوم علامه سيدعبدالعزيز طباطبايى بر چاپ فهرست.

تهيه و تنظيم: عباس‌على مردى


خروج