*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > فجر چهلم 


فجر چهلم شماره خبر: ٤٠٦٣٣٥ ١٢:٠١ - 1398/01/18    نوشتاری از حجت‌الاسلام ‌والمسلمین نصرالله سخاوتی، استاد حوزه علمیه قم و عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی‌ صلی الله علیه و آله و سلمچهل‌سالگی دوم انقلاب اسلامی  چابک‌سازی و به‌سازی نهادها ارسال به دوست نسخه چاپي


 نوشتاری از حجت‌الاسلام ‌والمسلمین نصرالله سخاوتی، استاد حوزه علمیه قم و عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی‌ صلی الله علیه و آله و سلمچهل‌سالگی دوم انقلاب اسلامی چابک‌سازی و به‌سازی نهادها

نوشتاری از حجت‌الاسلام ‌والمسلمین نصرالله سخاوتی، استاد حوزه علمیه قم و عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی‌ صلی الله علیه و آله و سلم


چهل‌سالگی انقلاب اسلامی ایران در حال سپری شدن است که دوستان و دشمنان خود را به حساسیت ویژه‌ای واداشته است. شاید این حساسیت ویژه در هر دو گروه، دانسته یا نادانسته از یک پایگاه و جایگاه برخاسته و آن نظریه «عصبیت» ابن‌خلدون است. این نظریه می‌تواند به‌منزله چارچوب نظری این یادداشت به‌شمار آید؛ به شرطی که از چنین تصوری پیراسته شود که امسال سال اوج و فرود انقلاب اسلامی ایران است؛ البته دشمنان این انقلاب...


 از بدو تولد آن تاکنون پیوسته به دوستان خود امید دادهاند که بهزودی نظام جمهوری اسلامی ایران از میان خواهد رفت. جالبتر اینکه نهتنها نظام جمهوری اسلامی، برجا مانده و هر روز رو به اقتدار بیشتر است؛ بلکه از هر واحد سیاسی دیگری هم حمایت نموده و توانسته است، ماندگاری آن را نیز تضمین نماید که سوریه و عراق از جمله این موارد است. بنابراین گزینش این چارچوب نظری اولاً نومیدکننده کسانی است که بدان دلبستهاند؛ ثانیاً هشداری است برای کسانی که بهطور کلی از مشروعیت الهی و مقبولیت مردمی این نظام غافل مانده و به خواستههای مردمی بیاعتنا گشتهاند.

ولی الدین ابوزید عبدالرحمن ابنخلدون در رمضان 732ق (710ش) شصت سال پساز سقوط سلسله موحدون در تونس متولد شد. وی را بهدلیل بدیعبودن نگرش تاریخی و واقعبینی در تحلیل پدیدههای سیاسی- اجتماعی، حتی بر ماکیاولی اندیشمند دوره رنسانس مقدم دانسته و یکی از نامتعارفترین اندیشمدان اسلامی خواندهاند (بنیجمالی، 1390 :181) البته بزرگی این شخصیت اسلامی به اندازهای است که هنوز کرسیهای ابنخلدون شناسی همراه با بوعلیشناسی، ابوریحانشناسی و شناخت دیگر دانشمندان اسلامی در غرب و اروپا دایر است. برای درک اندیشه سیاسی ابنخلدون، «عصبیت» مفهومی اصلی است. وی معتقد است بنیانگذاری حکومت، بدون وجود عصبیت ممکن نیست؛ زیرا حاکم تنها در پرتو عصبیت بر دیگران تسلط مییابد و جلوی تجاوز را میگیرد. (اطهری، 1388: 201) از نگاه ابنخلدون، «عصبیت» از راه خویشاوندی، همپیمانی، همسوگندی و امثال اینها بهدست میآید (ابنخلدون،1366: 242-252). ابنخلدون دولت را همچون انسان میداند که دارای دوران نوجوانی، جوانی، میانسالی، کهنسالی و مرگ است؛ دوره جوانی دولت در نسل اول و دوره فرتوتی و پیری و فروپاشی آن معمولاً در نسل چهارم است. در نگاه ابنخلدون عمر دولتها از سه پشت تجاوز نمیکند و هر پشت عبارت از سن متوسط یک شخص است که چهل سال میباشد. بنابراین سن این نسلهای سهگانه دولت، صدوبیست سال میشود. نسل اول، همچنان بر خویهای خشونت و توحش بادیهنشینی، مانند تنگیمعیشت، دلاوری، شکار و اشتراک در فرمانروایی پایدارند و به همین علت، شدت عصبیت در میان آنان همچنان محفوظ میماند. نسل دوم، بهدلیل کشورداری و ناز و نعمت، تغییر خوی میدهند و از بادیهنشینی به شهرنشینی میگرایند و از تنگی روزی به فراخی معیشت و ناز و نعمت، و از اشتراک در فرمانروایی به خودکامگی میگذارند. اما نسل سوم، روزگار بادیهنشینی و خشونت را چنان از یاد میبرند که گویی وجود نداشته است و شیرینی ارجمندی و عصبیت را که به دلیل آن، واجد ملکه قهر و غلبه بودند، از دست میدهند. (ابنخلدون،1366: 324-327؛ برزگر، 1383: 67-68)

این دانشمند اسلامی که فلسفه تاریخ را از قرآن کریم آموخته است میکوشد، از قرآن کریم نیز در این مسیر بهره جوید؛ برای نمونه، آیه 14 سوره احقاف: «حتی اذا بلغ اربعین سنه»؛ «چون به مرحله کمال تواناییاش و به چهل سال برسد»؛ بر این اساس، چهل سال به سن کمال یک نسل دلالت دارد. همچنین سرگردانی قوم موسی پساز ترک مصر که چهل سال به درازا کشید.

نکته اساسی در نگاه ابنخلدون آن است که عمر دولتها تنها در صورتی از این سه نسل تجاوز میکند که با وضعیت فقدان مدعی دولت یا عصبیتی نیرومندتر از خود مواجه شوند. دولت میتواند در سایه نوعی سیاست نظامی یا نوعی کیفیت عمومی تمدنی، نیروهای خود را تجدید یا عمر خود را طولانی کند» (نصار،1366: 187-188).

مراحل ظهور و سقوط دولتها را خود او در کتاب «مقدمه»، چنین به بیان میکند: مرحله پیدایش و ظفر، مرحله انحصار قدرت، مرحله تجمل و فراغت، مرحله خرسندی، مرحله اسراف و اضمحلال (ابنخلدون، 1366: 334-336). در مرحله نهایی، فرسودگی و پیری به حکومت راه مییابد تا آنجا که سرانجام منقرض میگردد. همین امر مصلحت مردم و نظام سیاسی را در بر خواهد داشت و اگر کشور در چنگال بدی و کجروی گرفتار باشد، به زیان مردم و نظام سیاسی خواهد بود و مردم در آوردگاهها و بههنگام دفاع، از یاری حاکم شانه خالی میکنند و بهدلیل ملالخاطر، امر حفاظت از کشور مختل میگردد و مردم دست به شورش میزنند و بر کنار زدن و قتل، سلطان همداستان میشوند. در اینصورت دولت تباه میگردد و کارهای کشور از حد و مرز خود میگذرند و چنانچه به فرمانروایی همین وضع با خشونت ادامه یابد، عصبیت تباه میشود و اساس نظام سیاسی راه زوال میپیماید (ابنخلدون، همان: 336).

اینک و در آستانه ورود به چهلسالگی دوم انقلاب اسلامی، مردم مؤمن، متدین و انقلابی ما به جد خواستار بازخوانی، بازسازی و بهسازی برخی از نهادهای وابسته به نظام جمهوری اسلامی ایران هستند. این بازخوانی، ممکن است به تغییر یا تبدیل برخی از نهادها بینجامد یا نیجامد لکن، آنچه بیشاز همه اهمیت دارد، عمل نمودن به قوانین موجود معطل مانده است. این درست است که دشمنان داخلی و خارجی ملت ایران را راحت نمیگذارند؛ اما پرسش اساسی و به حق مردم نیز این است که بهراستی چنانچه این اصول معطل مانده نتوانند در اربعین دوم انقلاب اسلامی نیز عملیاتی شوند، پس چه موقعی خواهند توانست که جامه عمل به تن کنند! در این زمینه تنها به یادآوری اصول 43 و 44 قانون اساسی اکتفا میکنیم. در اصل 43 چنین آورده شده است: برای تأمین استقلال اقتصادی جامعه و ریشه‏کن کردن فقر و محرومیت و برآوردن نیازهای انسان در جریان رشد، با حفظ آزادی او، اقتصاد جمهوری اسلامی ایران بر اساس ضوابط زیر استوار میشود:

1. تأمین نیازهای اساسی: مسکن، خوراک، پوشاک، بهداشت، درمان، آموزش و پرورش و امکانات لازم برای تشکیل خانواده برای همه.

2. تأمین شرایط و امکانات کار برای همه بهمنظور رسیدن به اشتغال کامل و قرار دادن وسایل کار در اختیار همه کسانی که قادر به کارند؛ ولی وسایل کار ندارند، در شکل تعاونی، از راه وام بدون بهره یا هر راه مشروع دیگر که نه به تمرکز و تداول ثروت در دست افراد و گروه‏های خاص منتهی شود و نه دولت را بهصورت یک کارفرمای بزرگ مطلق درآورد. این اقدام باید با رعایت ضرورت‏های حاکم بر برنامه‏ریزی عمومی اقتصاد کشور در هر یک از مراحل رشد صورت گیرد.

3. تنظیم برنامه اقتصادی کشور بهصورتی که شکل و محتوا و ساعت کار چنان باشد که هر فرد علاوه بر تلاش شغلی‏، فرصت و توان کافی برای خودسازی معنوی، سیاسی و اجتماعی و شرکت فعال در رهبری کشور و افزایش مهارت و ابتکار داشته باشد.

4. رعایت آزادی انتخاب شغل و عدم اجبار افراد به کاری معین و جلوگیری از بهره‏کشی از کار دیگری.

5. منع اضرار به غیر، انحصار، احتکار، ربا و دیگر معاملات باطل و حرام.

6. منع اسراف و تبذیر در همه شیون مربوط به اقتصاد؛ اعم از مصرف، سرمایه‏گذاری، تولید، توزیع و خدمات.

7. استفاده از علوم و فنون و تربیت افراد ماهر به نسبت احتیاج برای توسعه و پیشرفت اقتصاد کشور.

8. جلوگیری از سلطه اقتصادی بیگانه بر اقتصاد کشور.

9. تأکید بر افزایش تولیدات کشاورزی، دامی و صنعتی که نیازهای عمومی را تأمین کند و کشور را به مرحله خودکفایی برساند و از وابستگی برهاند. (قانون اساسی، اصل43)

در حقیقت درخواست به حق مردم ایران اسلامی آن است که به روح و سیاستهای کلی نظام در اصل 44 و دیگر اصول برجایمانده نیز آنچنانکه رهبر معظم انقلاب اسلامی بارها تأکید نمودهاند توجه کافی صورت پذیرد.

بهراستی چرا باید در سالهای پایانی نخستین چهلسالگی انقلاب اسلامی ارزش پول ایران با یک سقوط کاملاً آزاد به جایی برسد که بیشاز دو میلیون شهروند ایرانی در اربعین حسینی سال 1397، از مردم همسایه خود عراق خجالت بکشند؟! چنانچه وجود این مسئله حاکی از بیتدبیری یا کاستیها و نواقصی در برخی از نهادهای اجرایی یا قانونی و قانونیگذاری باشد، در این صورت این نظریه تقویت میشود که برخی از نهادها باید بازخوانی و یا بهسازی شوند؛ البته مردم هوشمند و فهیم ایران تا آنجا که این فراز و فرودها در پول، ارز و ثروت ملی بهدلیل مبارزه با آمریکا باشد، به جان و دل خریدهاند؛ اما آنچه را که به سوء مدیریت یا اجحاف و انباشت ثروت در یک طبقه مربوط شود، هرگز نمیپذیرند. بهراستی چرا نباید هنوز حسابرسی از ثروتهای بادآورده و یا اموال بر باد رفته بهدرستی وجود داشته باشد؟!

در بعد سیاسی نیز عمل به قوانین موجود و یا رفع نقصها و کمبودهای قانونی، یک ضرورت اجتنابناپذیر در آغاز چهل سالگی دوم انقلاب اسلامی است. سال 1398 انتخابات مجلس و سال 1400 انتخاب ریاست جمهوری و انتخابات دیگر، وضعیت بسیار هشداردهندهای است که نباید برگزاری انتخابات، همچون سابق تداوم یابد. دستکم میتوان انتخاباتها را دو مرحلهای و یا به شکلی برگزار نمود که اشکالات فعلی را نداشته باشد.

ملت ایران اسلامی تردید ندارد که نظام جمهوری اسلامی ایران، چنانچه سیستم و نهادهای آن صحیح عمل کنند، نظامی بسیار کارآمد و بینظیر است؛ لکن سستی و رخوت در قوای سهگانه و بهتبع آن در نهادها، موجب اختلال در کل سیستم میگردد.

بنابراین هرچند نظریه «عصبیت» ابنخلدون برآمده از زندگانی قبیلهای است که وی در شمال آفریقا و تونس شاهد آن بوده است، در عین حال بیتوجهی به خواست و رأی مردم کمترین سرانجامش بیتوجهی مردم به همان کسانی است که با رأی مردم بر سر کار آمدهاند. انقلاب اسلامی ایران از آغاز تولد خود تاکنون که به چهل سالگی رسیده است دست خیانت برخی را مشاهده نموده که پیوسته درصدد عدول از ارزشها و واگذاری این نظام به بیگانگان بوده اند؛ اما آنچه باعث بایش و ماندگاری این نهضت بزرگ تاریخ گردیده و خواهد گردید، حضور مردم در صحنه و نقش مردم در امور است. این سخن یک تعارف نیست؛ بلکه پیوسته در سخنان امام امت ره و رهبر معظم انقلاب اسلامی (دامظله العالی) وجود دارد.

................................................

• منابع:

- قرآن کریم

- قانون اساسی جمهوری اسلامی، بازنگری و اصلاح شده 1368

- ابنخلدون، عبدالرحمن (1366)، مقدمه و ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.‌‌

- اطهری، سیدحسین (1388)، «ابنخلدون و کاربست روش جامعهشناسی تاریخی در تحلیل تحولات سیاسی و اجتماعی»، در: ابنخلدون و دنیای معاصر: مجموعه مقالات همایش بزرگداشت ابنخلدون، تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.

- برزگر، ابراهیم (1383)، تاریخ تحول دولت در اسلام و ایران، تهران: انتشارات سمت.

- بنیجمالی، احمد (1390)، «ابنخلدون»، در: علیاکبر علیخانی، اندیشه سیاسی متفکران مسلمان، جلد پنجم، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.

- نصار، ناصف (1366)، اندیشه واقعگرای ابنخلدون، ترجمه یوسف رحیملو، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.


 


خروج




چهارشنبه ٢٤ مهر ١٣٩٨
جستجوی وب
کانال تلگرام
با افق حوزه به روز باشید
با
کانال تلگرام