*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی >  ویژه‌نامه‌ها > در مسیر نفر 2 


در مسیر نفر 2 شماره خبر: ٤٠٨٩٨١ ١٢:١٨ - 1398/06/24   گفت‌وگو با آیت‌الله مسعودی خمینیسیره عملی امام خمینی قدس سره  در تحصیل، تعلیم و تربیت ارسال به دوست نسخه چاپي


گفت‌وگو با آیت‌الله مسعودی خمینیسیره عملی امام خمینی قدس سره در تحصیل، تعلیم و تربیت

گفت‌وگو با آیت‌الله مسعودی خمینی


آیت‌الله مسعودی خمینی از معدود افرادی است که توفیق ملازمت با امام خمینی قدس سره را از سال ۱۳۳۶ داشته است. وی خاطرات بسیاری درباره سیره علمی، اخلاقی و سبک تدریس امام خمینی قدس سره به یاد دارد که به مناسبت آغاز سال تحصیلی حوزه‌های علمیه، هفته‌نامه افق حوزه برش‌هایی از این مصاحبه را تقدیم خوانندگان ارجمند می‌کند...

جنابعالی که توفیق شاگردی حضرت امام قدس سرهرا داشتید و سالهای متمادی از ملازمین ایشان نیز بودهاید، درباره مطالعات علمی ایشان اگر خاطرهای دارید بفرمایید.

▪ حضرت امام قدس سرهدر شمار افراد پرمطالعه اما بسیار دقیق و با تمرکز عجیب و فوقالعاده مطالعه میکردند. استعدادشان هم بسیار بالا بود. برنامه مطالعاتی ایشان به این صورت بود که صبحها بعد از صبحانه، حدود ساعت ۸، برنامه مطالعه و درس و بحثشان شروع میشد و تا ساعت ۱۲ و حتی پس از بازگشت از درس هم مطالعاتشان ادامه داشت. یکی از خصوصیات ایشان این بود که در طی این ساعات خودشان را درگیر زندگی داخلیشان نمیکردند؛ در حالی که برخی از مردم، خودشان را مقید کردهاند که حتما در طول روز به خانه و آشپزخانه سر بزنند و به همسرشان سرکشی کنند. حضرت امام سرشان به کار خودشان بود و کاری به اینکه فلان قسمت رُفته شده یا نه، نداشتند.

وقتی حضرت امام قدس سره در منزل مشغول مطالعه میشدند، به هیچ چیز مزاحمی اجازه نمیدادند مطالعهشان را مختل کند. از ساعت ۸ صبح تا هنگام ظهر که در کتابخانه مشغول مطالعه بودند، به هیچ فکر و دلمشغولی دیگری اجازه نمیدادند برایشان ایجاد مزاحمت کند. لذا هیچ کس هم در خلال مطالعه با ایشان صحبت نمیکرد. ایشان هم با کسی سخن نمیگفتند. پس از یک ساعت مطالعه، شروع به نوشتن میکردند. میدانید که قلم ایشان بسیار روان بود و من کمتر دیدهام که ایشان نخست به نگارش چرکنویس مبادرت کنند؛ بلکه بداههنویسی میکردند و تا به آخر پیش میرفتند. حتی در اطلاعیهها و اعلامیههای مفصل هم به نحو ارتجال اقدام به نگارش میکردند. تنها در موارد معدودی اقدام به افزودن یا کاستن یک کلمه میکردند و تغییر دیگری را لازم نمیدانستند.

حضرت امام قدس سره در مجموع، ۱۰ ساعت در شبانهروز مطالعه مفید داشتند. یک بار ایشان در ایام تابستان به محلات آمده بودند و آنجا به غیر از روزهای دوشنبه کسی را به حضور نمیپذیرفتند و با آنکه این سفر در ظاهر برای هواخوری بود، اما در عمل، پیوسته به مطالعه اشتغال داشتند. در طول مدتی هم که در امامزاده قاسم مستقر بودند و بنده برای سؤالی خدمتشان رسیدم، برنامهشان به همین منوال بود. به هر حال هنگام مطالعه آنچنان روی کتاب متمرکز میشدند که هیچ وقت رفت و آمدها و سر و صداهای اطراف، توجهشان را به خودجلب نمیکرد.

بیشترین موضوعات پژوهشی و مطالعاتی در برنامههای روزانه

موضوعات مطالعاتی و تحقیقاتی ایشان بیشتر در زمینه فقه و اصول بود. و حاشیهای که بر کتابهای عروةالوثقی و وسیلة النجاة نوشته بودند، غالبا محصول اوقات فراغت ایشان در تابستان بود. البته همانطور که همه میدانند، ایشان به مطالب فلسفی و عرفانی هم تعلق خاطر داشتند؛ ولی این هرگز سبب نشد که از فقه و اصول، کم بگذارند.

نکته دیگر اینکه در کنار برنامههای مطالعاتی، قرائت قرآن هم جایگاه ویژهای در برنامه روزانه امام داشت. شیوه قرائت قرآنشان بسیار جالب بود. وقتی میخواستند قرآن بخوانند، به شیوه مردم عادی مینشستند و تلاوت قرآن میکردند؛ طوری که اگر کسی ایشان را در این حال میدید، اصلا احتمال نمیداد که ایشان همان کسی است که بر کرسی درس آنقدر محقّقانه با مسائل علمی برخورد میکند. این امر ناشی از صفات متضادی بود که در وجودشان جمع شده بود.

شیوه ایشان در درس خارج به چه صورت بود که توانست شاگردان متبحر زیادی را جذب خود کند؟

یک. شیوه تدریسشان به این صورت بود که ابتدا مسئلهای را مطرح میکردند و میفرمودند این مسئله دارای مقدماتی است. پس از ذکر مقدمات، در خلال صحبتهایشان اقوال علمایی همچون مرحوم نائینی و آخوند خراسانی رحمه الله علیه را مطرح میکردند و به نقد آنها میپرداختند. در ضمن اگر نسبت به دیدگاهی ایراد و اشکال نداشتند، آن را نقل نمیکردند. در نهایت هم نظر نهایی خودشان را عنوان میکردند و در تأیید آن به بیان روایات باب میپرداختند. گاهی از اوقات هم در ابتدا به قرائت روایات باب میپرداختند و سپس میفرمودند:«حال باید دید کدام یک از اقوال عقلا در این مسئله با روایات سازگاری بیشتری دارد.»

تا آنجا که در خاطرم است، از نقل دیدگاههای عامه خودداری مینمودند. همچنین وقتی در درس فقهشان روایتی نقل میکردند، راویاتش را یکبهیک نام میبردند و آنان را به ضعف یا وثوق متصّف میکردند ولی به ذکر دلیل و مبانی رجالی نمیپرداختند و این کار را به درس رجال محول مینمودند.

دو. یکی دیگر از خصوصیات تدریس حضرت امام قدس سره که کمتر در آقایان دیگر مشاهده کردهام، این بود که در تقریر مطالب، بسیار محکم و قاطع بودند. چنان در هنگام مطالعه، کار را دقیق انجام میدادند که گویی وحی منزل را بیان میکنند. و وقتی نوبت به نقل و استدلال دیدگاه خودشان میرسید، این قاطعیت به اوج خود میرسید.

سه. هنگام تدریس، چنان افکار شاگردانشان را به درس و بحث گره میزدند و آنها را درگیر موضوع میکردند که به هیچ وجه هواس کسی پرت نمیشد. ایشان همچنین هنگام تدریس به تمام جزئیات جلسه و حالات شاگردان اشراف داشتند.

چهار. صدایشان هنگام تدریس بسیار غرا و رسا بود و هرگز نیاز به بلندگو نداشتند و بیانشان هم بسیار شیوا بود و مطالب سنگین را با بیان سلیس تحویل میدادند. به یاد دارم که در بحث «ترتّب»، دیدگاه مرحوم فشارکی را قبول نداشتند و شروع کردند به نقل مدعای فشارکی و نقل کلام دیگر علما. بعد، زیرآب ترتّب را زدند و نحوه تقریر و تنزیل مطالب به قدری جالب بود که آقایانی که در درس بودند، گمان بردند که درس آسانی است. بعد که از جلسه خارج شدند و هنگام مباحثه فرا رسید، اشکالات بروز کرد! ولی با توجه به کلیدهایی که حضرت امام در اختیار طلبهها میگذاشتند، خودشان از عهده حل مسائل برمیآمدند. درسشان، یک درس استادپرور بود و هر کس که در درس ایشان حضور مییافت، خودش میتوانست پس از مدت کوتاهی تدریس کند.

پنج. نکته دیگر اینکه وقتی در محافل درس، اقوال و آرای دیگری را مطرح میکردند، احدی از شاگردان حق اظهار نظر نداشت؛ ولی وقتی نوبت به موضعگیری خود ایشان فرا میرسید، فضا را باز میگذاشتند که طلبهها انتقاد کنند.

به خاطر میآورم که یک بار در مسجد سلماسی در خلال یکی از مباحث اصول فقه، یکی از آقایان ترکزبان که در درس حاضر میشد، اشکال کرد. امام جواب او را دادند. او مجددا ایراد دیگری گرفت. باز هم امام پاسخ گفتند. شیخ، وارد اشکال سوم شد؛ شاید هم همان اشکال دوم را تکرار کرد. امام قدری عصبانی شدند و حرکتی به دستشان دادند. عینکی که روی کتابشان بود با اصابت دستش افتاد و شیشهاش شکست! بهتی در جلسه درس حاکم شد. بعد امام فرمودند: «آ شیخ! حالا چه کسی ضامن این عینک ماست؟» با این حال اشکال شیخ را استماع کردند و بهرغم اینکه اشکال را قبول نداشتند، راه را باز گذاشتند و فرمودند: «شاید حق با تو باشد.» سپس این آیه را تلاوت کردند: « لَعَلَّ اللّه یحَدِّثُ بَعْدَ ذَلِک امراً » طلاق/1 یعنی: شاید برای ما هم فردا استدراک تازهای حاصل شود و از نظرمان عدول کنیم. آ میرزا! مطالعه کن!»

یک بار هم آقا میرزای ترک به ایشان اشکال کرد. امام جواب دادند. مجددا اشکال کرد. باز هم امام جواب دادند. بار سوم که این معنا تکرار شد، امام فرمودند: «آقا میرزا! مطالعه کن!» میرزا در جواب گفت: «آقا! من مطالعه کردهام.» امام فرمودند: «پس دیگر متأسفم!». در این حال خنده علما و شاگردان امام بلند شد. بعد از درس البته امام، از آقای میرزا عذرخواهی کردند.

شش. یکی از خصوصیاتشان این بود که در مباحث بینالإثنینی شرکت نمیکردند. یک بار آقای امینی میگفت: «یک روز چند تن از بزرگان از جمله حضرت امام و مرحوم علامه طباطبایی را در مدرسه حجتیه مهمان کردم. بعد یک بحث فلسفی را شروع کردم. در واقع هدفم این بود که آقایان را به حرف بکشانم؛ ولی حضرت امام وارد بحث نشدند و تمام تلاشهایم برای این منظور بینتیجه ماند. علتش هم این بود که اینگونه مباحث منجر به تلاش برای تفوقجویی بر حریف میشد و امام این را خوش نداشتند. بنابراین از همان ابتدا و پیش از اینکه بحث به جاهای باریک بکشد، از ورود به بحث اجتناب میکردند.» همین امام وقتی نوبت تدریسشان فرا میرسید، از قبل روی دیدگاههایی که میخواستند، هنگام تدریس اثباتش کنند، فکر میکردند و بر کرسی تدریس چنان قاطع و استوار از مواضع خود دفاع میکردند که گویی همه عالم اگر جمع شوند، نمیتوانند مدعای ایشان را ابطال کنند.

از ویژگیهای بارز حضرت امام خمینی قدس سره شاگردپروری بود. در این زمینه مشاهدات خود را بفرمایید.

1. یکی از خصوصیات حضرت امام قدس سره این بود که شاگردانشان را وادار به مطالعه میکردند. دلیلش هم این بود که چون؛ در خلال درس از نظرات بزرگانی همچون آقایان نائینی، آقا ضیاء عراقی و آقای کمپانی بسیار استفاده میکردند و لازم بود که شاگردان به منابع و مآخذ مربوطه رجوع کرده و خود، عین عبارت بزرگان یاد شده را ملاحظه کنند.

2. خصوصیات دیگرشان این بود که شاگردان را وادار به اظهار نظر میکردند و معتقد بودند هر یک از آقایان که در موردی از موارد دیدگاهی دارد، باید زمینه را برای اظهار نظر خود مهیا ببیند. یک بار هم جملهای از استادشان مرحوم حاج شیخ قدس سره نقل کردند که شاگرد همیشه باید اهل نق زدن باشد و نقل میکردند مرحوم حاج شیخ عبدالکریم یک بار فرمودند: وقتی محضر درس مرحوم فشارکی قدس سره مباحثی که ایشان در درس مطرح میکردند به دقت مینوشتم. یک بار که دفترم را به ایشان نشان دادم، فرمودند: «شما که این مطالب را مینویسید، چرا در مورد آنها اظهار نظر و به قول طلبهها «إن قلت» نمیکنید؟ بهتر است در ذیل هر بحث نظر خودتان را هم قید کنید. نظر من این است که شاگرد درس خارج باید ضمن اینکه به ثبت دیدگاههای استاد اهتمام میورزد، إن قلت هم بزند. بعد، مرحوم حاج شیخ در ادامه فرموده بودند: «از آن به بعد دیگر روش درس خواندن ما عوض شد و سعی میکردیم روح نقادی و اجتهادی را در خودمان تقویت کنیم و پرورش دهیم.»

90 تا ۹۵ درصد از افرادی که در درس امام قدس سره حاضر میشدند، اهداف جدی و مرتبط با درس و بحث داشتند. لذاوقتی به کتابخانه میرفتیم، مشاهده میکردیم که غالب افرادی که در آنجا حاضر میشوند و کتاب امانت میگیرند و مطالعه میکنند، از شاگرادان حضرت اماماند. روز بعد هم همین افراد با هیجان و عطش خاصی خودشان را به درس امام میرساندند و سراپا گوش بودند و یادداشت برمیداشتند.

یکی از راههایی که برای تشخیص توفیق یک استاد وجود دارد، این است که نگاه کنید در شروع هر جلسه درس، آیا مجلس پر است یا نه، امام وقتی در مسجد سلماسی درس را آغاز میکرد، اسکلت اصلی کلاس تشکیل شده بود و به ندرت یافت میشدند طلبههایی که دیر سر جلسه حاضر شوند، آنها که دیر میرسیدند، ناچار بودند روی پلههای ورودی مسجد بنشینند.

یکی از مهمترین خصوصیت بارز امام خمینی قدسسره سیره عملی و نظریشان در تدریس و تربیت شاگردان بود، در این مورد توضیح دهید؟

1. خصوصیت بارزی که در وجود امام بود و همواره برای ما ارزش داشت، این بود که ایشان همواره در صدد بودند که اخلاق را به صورت عملی آموزش دهند. البته به صورت تئوری هم در دروس و نیز منزل، مواردی را یادآوری و تدریس میکردند، ولی در حوزه عمل بیشتر آموزش میدادند. برای مثال در تمام مدتی که در جلسه تدریس مینشستند، هرگز مشاهده نشد که عبا از روی پایشان کنار برود. در منزل هم که بودند، هرگز مشاهده نکردم که لم بدهند.

2. دیگر ویژگیهای ایشان این بود که موقع حرف زدن بیش از اندازه به افراد نگاه نمیکردند. در کل به نظر میرسید که تمام حرکات و سکنات ایشان حسابشده است که اگر افراد در این حرکات دقت میکردند، پی میبردند که این عمل خود بالاترین درس اخلاق است.

3. بعد دیگر از اخلاق عملی ایشان مربوط به حالات معنویشان میشود. این حالات اختصاص به خلوتشان داشت. در ظاهر اهل ذکرگویی آشکار نبودند. اما میتوانم به جرئت بگویم که شاید حتی یک شب هم نماز شبشان ترک نشد.

اگر از ایشان سؤال بجا و مربوطی میکردند، به اندازه به آن جواب میدادند و اگر نامربوط بود، با سکوت خود واکنش نشان میدادند و هرگز به زبان نمیآوردند که چرا بیربط میگویی.

4.هیچ وقت حتی با همگنان و اقرانشان تند برخورد نمیکردند. البته اگر کسی در مجلسی که ایشان حضور داشت، مرتکب غیبت و تهمت میشد، به شدت برمیآشفتند؛ گویی اسلام و احکام نورانی آن در وجود او خلاصه شده بود. حتی اگر کسی در قالب کنایه، به دیگری تعریضی میزد، برمیخاستند و مجلس را ترک میگفتند و میفرمودند: «مجلس، مجلس غیبت و تهمت و گوشه و کنایه نیست. جلسه ما و خانه ما باید سالم باشد.»

تاثیر و نفوذ کلام امام خمینی قدس سره در تربیت اخلاقی طلاب

شخص ساعتسازی بود به نام آقای ارجمندی که نقل میکرد: «روزهایی که حضرت امام در مدرسه فیضیه درس اخلاق میگفتند، هیچ کس نبود که تحت تأثیر نفوذ کلام ایشان گریهاش نگیرد. حتی خود من با این که زیاد گریه نمیکنم، تحت تأثیر کلام ایشان قرار میگرفتم. یک روز حضرت امام جملات حضرت سجاد علیه السلام در مناجات خمسعشر را نقل و ترجمه کردند. رسیدند به این جمله که من با زبان الکن نمیتوانم وصف تو را بگویم، فرمودند: سید السجادین که شیرینزبانترین مرد روزگار بود، وقتی اعتراف به لکنت زبان میکند، ما چه بگوییم؟! وقتی حضرت امام به اینجا رسیدند، حضار پای درس اخلاق ایشان، شروع کردند به گریه کردن و حالت خاصی مجلس را فراگرفت.»

جای بسی تأسف است که عدهای از افراد کجاندیش، وجود چنین درسی را در کنار جوار ملکوتی حضرت معصومه علیها السلام تحمل نکردند و مانع استمرار این درس شدند. و ما دیگر پس از تعطیل شدن این درس اخلاق، مشابه آن را ندیدیم.

منبع: سایت مباحثات تهیه و تنظیم، احمد نجمی / علیرضا شاطری


خروج




پنج شنبه ٠٣ بهمن ١٣٩٨
جستجوی وب
کانال تلگرام
با افق حوزه به روز باشید
با
کانال تلگرام