*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی >  ویژه‌نامه‌ها > در مسیر نفر 2 


در مسیر نفر 2 شماره خبر: ٤٠٨٩٧٩ ١٢:٠٣ - 1398/06/24   نوشتاری از آیت‌الله‌العظمی مظاهریبایسته‌های اخلاق در حوزه‌های علمیه ارسال به دوست نسخه چاپي


نوشتاری از آیت‌الله‌العظمی مظاهریبایسته‌های اخلاق در حوزه‌های علمیه

نوشتاری از آیت‌الله‌العظمی مظاهری


تعلیم و تعلم مسائل اخلاقی و مراقبت از خصلت‌های معنوی وظیفه آحاد جامعه مسلمانان است، لذا هر فرد باید به سلوک معنوی خود بیندیشد و بر رفتار دورن و برون خود مراقبت کند، و این امر برای روحانیان به‌خاطر وظایف ذاتی که بر عهده دارند، ضرورت دو چندان دارد. بی‌شک بهره‌گیری از نکات و سخنان اساتید و بزرگان اخلاق که به درستی تعالیم و دستورات پیامبر اکرم‌ صلی الله علیه و آله و سلم و اهل‌بیت علیهم السلام را فرا گرفته و به‌کار بسته و این مسیر را طی نموده اند، مهم‌ترین راهنما و کمک در پیمودن این راه خواهد بود...

لذا هفتهنامه افقحوزه بهمناسبت آغاز سال تحصیلی حوزههای علمیه، در مکاتبهای به دفترآیتاللهالعظمی مظاهری که از مراجع عظام تقلید و از علمای بزرگ اخلاق می باشند«بایستههای اخلاق در حوزههای علمیه» را از معظمله جویا شده و ایشان در نوشتاری، نکتههای ناب و اصول مهم در تهذیب نفس را برای مشتاقان تهذیب نفس وطالبان علم در حوزههای علمیه و مجامع دانشگاهی به رشته تحریر در آوردهاند که در ادامه تقدیم خوانندگان ارجمند می شود.

موضوع علم اخلاق

موضوع علم اخلاق، صفات و خصلتهای نهفته در نفس انسان است. در کمون ذات انسان، مجموعهای از صفتهای نیکو و صفتهای زشت و ناپسند نهاده شده است که به آن صفات، فضیلتها و رذیلتهای اخلاقی میگویند. در علم اخلاق، این صفات و خویها شناسایی شده، راهکارهای مبارزه با رذائل تا ریشه کن کردن آنها و نیز راهکارهای تقویت فضائل تا بروز و ظهور آنها در رفتار آدمی، نشان داده میشود.

تعلیم و تعلم علم اخلاق، به معنایی که بیان شد، در درس اخلاق صورت میپذیرد. علاوه بر آن، در درس اخلاق، به اخلاقیات نیز پرداخته میشود. یعنی صورت فعلی و عملی صفات اخلاقی، در افعال، اقوال و افکار صادره از انسان در درس اخلاق بررسی میشود؛ و در آن، افزون بر آموزش راهها و روشهای پاکسازی نفس از رذیلتها و چگونگی تخلق به فضایل، راهکارهای اجتناب از گناهان و انجام واجبات تا نیل به مقام تقوای الهی و دستیابی به سعادت دنیا و رستگاری آخرت، مورد بحث قرار میگیرد.

ارتباط «اخلاق» با «عرفان» و «سیروسلوک»

موضوع علم عرفان، شناخت خداوند تعالی است و از این جهت، اشرف علوم است؛ اما به نظر ما سیر و سلوک و عرفان عملی، چیزی جز تهذیب نفوس و مراعات تقوا نیست. نتیجه آن نیز سعادت دنیا و رستگاری آخرت است و انسان را به لقای پرودرگار متعال میرساند که به قول استاد بزرگوار ما حضرت امام خمینی قدس سره تازه اول کار است و تا خدا، خدایی میکند حرکت نامتنهای او در استکمال ادامه خواهد یافت. در این راه، مهمترین نکته قابل توجه، رعایت تقواست که از ابتدای راه، تا آخرین مراحل اخلاق و عرفان باید همراه انسان باشد و نقطه اشتراک اخلاق و عرفان نیز تقواست.

نیاز ضروری طلاب حوزههای علمیه به فراگیری اخلاق

پرداختن به اخلاق و اهتمام به درس اخلاق برای همه مردم واجب است و بهویژه در حوزههای علمیه، برای اساتید و طلاب گرامی، از اوجب واجبات است. وجوب شرعی اهمیت به اخلاق، از آیات نورانی قرآن کریم و نیز از روایات گهربار اهلبیت عصمت و طهارت علیهم السلامبه خوبی برداشت میشود. عقل انسان نیز مستقلاً حکم به وجوب تهذیب نفس و رعایت تقوا میکند و در واقع آیات و روایات، ارشادی بر حکم عقل است. سخنان و مکتوبات بزرگان دین، فقهای عظام، عارفان و اهل معرفت نیز حاکی از وجوب پاکسازی نفس و تخلق به اخلاق الهی است.

بنابراین، اهتمام به اخلاق و اخلاقیات، طبق ادله چهارگانه کتاب، سنت، عقل و اجماع، واجب است و در وجوب آن هیچ تردیدی راه نمییابد.

هدف اساسی تعلیم و تعلم اخلاق

هدف از دروس اخلاق و شرکت در آن، چیزی جز رسیدن به مقام تقوا و تهذیب نفس نیست. یعنی باید متعلمین با شرکت مستمر و مداوم در دروس اخلاق به ملکه تقوا دست یابند و تقوا در عمق وجود آنان رسوخ کند، به گونهای که خودبهخود و به صورت ناخودآگاه از محرمات و گناهان اجتناب ورزند و برای انجام واجبات و رعایت حقوقالله تبارک و تعالی و نیز حقوق مردم، تلاطم درونی داشته باشند. در بهجا آوردن مستحبات و ترک مکروهات و شبهات نیز به اندازه توان کوشا باشند. همچنین باید با شرکت در درس اخلاق، نفس آنها به تدریج از صفتهای ناپسند و رذیلتهای اخلاقی پاک و تخلیه گردد و به جای آن، درخت فضیلتهای اخلاقی و صفات پسندیده، در درون آنها غرس گردد و بارور شود تا خودشان و دیگران از ثمرات بینظیر و میوههای شیرین درخت فضائل بهرهمند گردند.

پساز نیل انسان به مقام تقوا و تهذیب نفس، دل او پاک میگردد و لیاقت تجلی نور خدا در آن را پیدا میکند تا به لقا و فنای پروردگار دست یابد.

روشهای فراگیری اخلاق

بهرهگیری از اخلاق، بهطور کلی دو روش علمی و عملی دارد؛ راهکار علمی، با مطالعه، شرح و تبیین آیات و روایات و نیز بررسی احوال گذشتگان و سیر در تاریخ و مطالعه سرنوشت و عاقبت نسلهای گذشته، نشان داده میشود.

راهکار عملی نیز پساز مطالعه، تفکر و تببین راهکارهای علمی و با تعلیم چگونگی عمل به همان راهکار میسر میگردد. مثلاً ابتدا خطرات و خسارات ناشی از صفت رذیله حسد در آیات و روایات و سرگذشت افراد حسود در تاریخ، به عنوان راهکار علمی در درس اخلاق، تذکر داده میشود. سپس راههای علمی مبارزه با حسد و چگونگی عبرت گرفتن از سرنوشت حسودان تاریخ، تعلیم داده میشود. مبارزه منفی و عمل به قانون مراقبه، دو راهکار از راهکارهای عملی برای تخلق اخلاق بهشمار میروند. درس اخلاق باید حاوی ارائه راهکارهای علمی و عملی برای کسب تقوا و تهذیب نفس باشد.

ویژگیهای استاد اخلاق

معلم اخلاق، ناگزیر باید سه ویژگی اساسی داشته باشد:

ویژگی اول: از دانش و تخصص کافی در زمینه اخلاق و عرفان برخوردار بوده، وجاهت علمی کافی داشته باشد.

ویژگی دوم: عقلانیت و خردورزی در شخصیت وی هویدا باشد.

ویژگی سوم: در اخلاق و عرفان، مجاهدت عملی کرده و در تقوا و تهذیب نفس به مراتبی دست یافته و منازلی را پشت سر گذاشته باشد.

اگر این سه ویژگی در کسی جمع نگردد، لیاقت و شایستگی استادی اخلاق را ندارد و پیروی از او صحیح نیست، زیرا احتمال خطر انحراف و گمراهی در این تعلیم و تعلم فراوان است.

جوانان عزیز و مشتاقان اخلاق و سیروسلوک باید توجه جدی داشته باشند که هرکس ادعای استادی داشت، یا هرکه به استادی شهرت یافت، الزاماً شایستگی آن را ندارد. چهبسا استادی که موجب انحراف عمیق و غیرقابل جبران در شاگرد گردد.

 اساتید بزرگ ما در زمان طلبگی، حقیقتاً از ویژگیهای استاد اخلاق برخوردار بودند. برخی از ایشان مثل مرحوم آیتاللهالعظمی آقای بروجردی(یا مرحوم آیتاللهالعظمی محقق داماد)، بروز و ظهور ظاهری و زبانی در این مسائل نداشتند و برخی نیز مانند امام خمینی قدس سرهیا علامه طباطبایی رحمه الله علیه، در حد ضرورت، اسرار عرفانی را بروز میدادند؛ اما وجه مشترک همه ایشان این بود که از نظر علمی و عملی و نیز از حیث عقلانیت و تدبیر، سرآمد روزگار خود بودند و مهمتر آنکه، اسوه تقوا و تهذیب نفس بهشمار میرفتند و در یک کلام، راه را پیموده بودند.

اهمیت بهرهمندی از استاد اخلاق؛ شرایط و ویژگیهای استاد خصوصی

در علم اخلاق، استفاده از استاد ضروری است و گریزی از آن نمیباشد. همه علمای اخلاقی، بر ضرورت بهرهمندی از استاد مهذب تأکید کرده و همواره شاگردان خود را به استفاده از دروس اخلاق تشویق و ترغیب فرمودهاند. این حقیقت در مکتوبات و توصیههای آن بزرگواران موج میزند.

حتی میتوان گفت: استفاده از نوار، سیدی و مطالعه کتاب اخلاقی، اگرچه مفید و مؤثر است و به آن توصیه میشود، اما هیچکدام جای بهرهمندی حضوری از استاد را نمیگیرد. در درس اخلاق، بیشترین تأثیر از ناحیه عملکرد خود استاد به انسان میرسد و هیچ عاملی به اندازه سرمشقگرفتن عملی از استاد، در تخلق به اخلاق الهی و تهذیب نفس تأثیر ندارد.

همچنین بهرهمندی از استاد خصوصی در مراتب والای اخلاق و عرفان، مفید و مؤثر است؛ اما باید توجه شود که در مراتب اولیه و ابتدایی اخلاق و سیروسلوک، استفاده از استاد خصوصی ممنوع است. استاد خصوصی مربوط به بزرگانی است که مقدمات را پشت سر گذاشته، در تقوا و تهذیب نفس، به مقاماتی دست یافته و بهخوبی خودسازی کردهاند.

مثلاً استاد بزرگوار ما امام خمینی قدس سره بعداز مجتهد شدن و استادی در فقه و اصول و سایر علوم دینی و پساز فراگیری علمی و نظری عرفان و فلسفه و آنگاه که خود یک معلم مبرز اخلاق محسوب میشد، گمشده خود را در شخصیت استادش مرحوم آقای شاه‏آبادی قدس سره یافت. ایشان میفرمود: پساز برخورد با آقای شاه‏آبادی، دیدم گمشده من است و از او تقاضای درس خصوصی عرفان نمودم.

 بنابراین جوانان مشتاق عرفان باید توجه جدی داشته باشند که استاد خصوصی مربوط به آنها نیست و باید به دنبال آن نباشند. استفاده علمی و عملی از اساتید اخلاق و عرفان ضروری است، اما بهصورت عمومی، نه خصوصی.

جوانان گرامی و بهویژه طلاب عزیز، باید از جلسات عمومی درس اخلاق علما و بزرگان استفاده کنند، کتابهای مفید اخلاقی بخوانند، صوت سخنرانی از اساتید مورد تأیید را بشنوند. به این واسطه، رهنمودهای کلی را اخذ کنند و ضمن عمل به دستوراتی که آموختهاند، اگر به سؤال یا شبههای برخوردند، از کسانی که راه را پیمودهاند، بپرسند تا مسأله برای آنها روشن گردد.

منابع مطالعاتی برای اخلاق عملی

تعالیم روحبخش و انسانساز قرآن کریم و عترت طاهرین و همچنین سیر در تاریخ، بهترین منابع مطالعاتی برای اخلاق عملی بهشمار میروند. مطالعه، تفکر و تعقل در آیات و روایات و از نظر گذراندن احوال نسلهای گذشته و عبرتگرفتن از آنها مفید و مؤثر است.

طلاب علاقهمند باید آیات قرآن کریم را با نگرش اخلاقی، مطالعه و در آن تدبر و تفکر کنند. پساز مدتی شاهد الهامات رحمانی در زمینه اخلاق خواهند بود و برداشتهای خوبی میتوانند از قرآن داشته باشند. همچنین مطالعه کتب روایی در زمینه اخلاق اثرگذار است. در این زمینه مطالعه روایات اصول کافی و مجلدات اخلاقی بحارالانوار توصیه میشود. پساز آن، کتب اخلاقی علمای ربانی و بزرگان اخلاق، مؤثر و مفید فایده است. همچنین مطالعه سرگذشت علمای ربانی و زندگینامه افراد متخلق به اخلاق الهی در این زمینه تأثیر دارد.

ضرورت گسترش دروس اخلاق در حوزههای علمیه و دانشگاهها

امروزه اهتمام به اخلاق در جامعه، در مراکز آموزشی و به ویژه در حوزههای علمیه، چه از حیث نظری و چه از نظر عملی، مطلوب نیست. در این راستا و با توجه به نیاز بیشاز پیش مردم به اخلاق، متصدیان امر وظیفه دارند علاوه بر گسترش اخلاق نظری، به گسترش اخلاق عملی نیز توجه داشته باشند و برای رواج آن فکر و اقدام کنند و بیشاز گذشته در این زمینه تدبیر و برنامهریزی داشته باشند.

حوزههای علمیه و حتی دانشگاهها و مدارس آموزش وپرورش، باید بهصورت مستقل دروس اخلاق ارائه دهند و به ترویج و تعلیم و تعلم علم اخلاق بپردازند. البته این اهتمام، با توجه داشتن به اخلاق در دروس دیگر منافات ندارد؛ چنانکه استاد بزرگوار، حضرت امام خمینی قدس سره در درس فقه یا درس اصول، به تناسب موضوع، اشارات اخلاقی داشتند و تذکرات مفید و تأثیرگذاری ارائه میکردند.

در این راستا، نکته مهمتر آن است که اساتید و معلمها در هر رشتهای، حتی در دروس و رشتههای غیر مرتبط با معارف اسلامی، خود متخلق به اخلاق الهی باشند تا جوانان و نوجوانان از آنها سرمشق بگیرند. همچنین کلیه اشخاصی که به نحوی شاخص و در جامعه تأثیرگذار و الگوی دیگران هستند، باید با رعایت موازین اخلاقی و با اعمال صالح و شایسته، به ترویج عملی اخلاق در اجتماع کمک کنند.


 


خروج




چهارشنبه ٠٢ بهمن ١٣٩٨
جستجوی وب
کانال تلگرام
با افق حوزه به روز باشید
با
کانال تلگرام