*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی >  ویژه‌نامه‌ها > در مسیر نفر 2 


در مسیر نفر 2 شماره خبر: ٤٠٨٩٧٣ ١١:٤٣ - 1398/06/24   گفت‌وگو با مسئول اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق فلسفه اخلاق  و ضرورت‌های تحصیل و پژوهش در حوزه‌های علمیه ارسال به دوست نسخه چاپي


گفت‌وگو با مسئول اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق فلسفه اخلاق و ضرورت‌های تحصیل و پژوهش در حوزه‌های علمیه

گفت‌وگو با مسئول اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق


حجت‌الاسلام و‌المسلمین حسین احمدی مسئول اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق، نویسنده، محقق و مدرس فلسفه و فلسفه اخلاق است. عضویت در هیئت علمی مؤسسه امام خمینی و کارشناسی ارشد در رشته فلسفه، در کارنامه فعالیت‌های علمی او قرار دارد. آن‌چه در ادامه می‌آید مصاحبه‌ای است مکتوب که تقدیم خوانندگان عزیز می‌شود...

فلسفه اخلاق چیست؟ دارای چه موضوع، روش، مسائل و اهدافی است؟ و چه تفاوتی با دانش اخلاق دارد؟

▪ علم اخلاق، دانشی است که برای تأمین هدف زندگی، ارزش و لزوم صفات و رفتارهای نفسانی و اختیاری انسان را بیان میکند و فلسفه اخلاق پژوهشی است که با روش عقلانی به مبادی تصوری و تصدیقی علم اخلاق میپردازد؛ منظور از مبادی تصوری علم اخلاق، مفاهیم مورد استفاده در موضوع و محمول جملههای اخلاقی است و همچنین مفاهیمی که در علم اخلاق کاربرد دارند و بررسی آنها به نحوی اهمیت داشته باشد مانند مفهوم کمال بهعنوان هدف اخلاق اهمیت بهسزایی دارد. مقصود از مبادی تصدیقی علم اخلاق، بررسی اصولی است که پذیرش آنها نقش اساسی در رد یا قبول جملههای اخلاقی دارد و در انتخاب مکتب اخلاقی مؤثر است؛ مانند اینکه بگوییم، «هر کاری که ما را به خدا نزدیک کند خوب است»، این جمله از مبادی تصدیقی علم اخلاق است؛ زیرا بهوسیله این جمله که ملاک و معیار اخلاقی به حساب میآید میتوانیم به پرسشهای علم اخلاق پاسخ دهیم که چه کاری خوب است و چه کاری بد.

اگر بخواهیم با تفصیل بیشتری به مباحث فلسفه اخلاق بپردازیم باید بگوییم که فلسفه اخلاق پایههای علم اخلاق را تبیین میکند که از طریق آن پایهها میتوان ارزش و لزوم صفات و رفتارهای اخلاقی را تشخیص داد. علم اخلاق به پرسش «چه کاری خوب و چه کاری بد است؟»، پاسخ می‏دهد؛ اما فلسفه اخلاق، پاسخ به سؤال‏هایی مانند پرسشهای ذیل است: منشأ خوب و بد چیست؟ ملاک تقسیم کارها به خوب و بد کدام است؟ و چرا کاری خوب و کار دیگری بد دانسته می‏شود؟ فلسفه اخلاق درباره تحلیل مفاهیم اخلاقی، واقع‏نمایی جمله‏های اخلاقی و کارکرد آنها بحث می‏کند. ازاین‏رو فلسفه اخلاق، شاخه‏ای فلسفی است که درباره مبادی تصوری و تصدیقی علم اخلاق بحث می‏کند. فلسفه اخلاق، تحقیق‏ها و نظریه‏های تجربی و تاریخی را شامل نمی‏شود، آنگونه که در اخلاق توصیفی موردنظر است و بهدنبال تعیین موضوع برای محمول‏های اخلاقی نیست، آن‏چنان که در اخلاق دستوری و علم اخلاق مطلوب است؛ بلکه آنچه در این علم بررسی می‏شود: مباحث معناشناختی، هستی‏شناختی، معرفت‏شناختی، مباحث منطقی و رابطه علم اخلاق و علوم است که در مجموع مبادی تصوری و تصدیقی علم اخلاق را فراهم می‏آورند و معیارهای لازم را برای نقد اخلاق هنجاری در اختیار می‏نهند. ازاین‏رو، فلسفه اخلاق، تحلیل مبادی علم اخلاق دانسته میشود و به همین دلیل از حیث منطقی بر علم اخلاق مقدم است.

موضوع فلسفه اخلاق، ارزش داوریها و جملات اخلاقی است و مسائل فلسفه اخلاق را معمولا در پنجبخش میتوان خلاصه کرد؛ بخش اول معناشناسی مفاهیم و جملههای اخلاقی است که به سؤال ذیل میپردازد معنای مفاهیم و جملههای اخلاقی چیست؟ بهعبارت دیگر چه بار معنایی از دریچه مفاهیم و جملههای اخلاقی فهمیده می‏شود؟ معناشناسی بهدنبال تبیین صحیح و تعیین حد برای حکایت‏گری مفاهیم و جملههای اخلاقی است؛ از این‏رو تعریف و تحلیل معانی مفاهیم و جمله‏های اخلاقی را معناشناسی فلسفه اخلاق ‏می‏گویند. بخش دوم از مسائل فلسفه اخلاق، به هستیشناسی اخلاق میپردازد یعنی درباره وجود و نحوه وجود مفاهیم و جمله‏های اخلاقی بحث می‏شود که عمدتا دیدگاهها ذیل سه نظریه واقعگرایی، غیرواقعگرایی و شبه واقعگرایی ارائه شده است. بخش سوم به معرفت‏شناسی اخلاق اختصاص مییابد که به شناخت‏های اخلاقی انسان و ارزش‏یابی انواع، و تعیین ملاک صحت و خطای آنها می‏پردازد. مباحثی مانند صدق و کذب و ارزش جمله‏های اخلاقی در معرفتشناسی اخلاق بررسی میشود. بخش چهارم به مباحث منطقی اخلاق اختصاص یافته است؛ مباحث منطقی فلسفه اخلاق عبارتند از مباحثی که مربوط به استنباط و استنتاج مفاهیم و گزاره‏های اخلاقی است. مانند بررسی نحوه ارتباط جمله‏های اخلاقی با یکدیگر و ارتباط آنها با جمله‏های غیراخلاقی از حیث منطقی و استنتاجی. بخش پنجم به رابطه علم اخلاق و علوم دیگر و تأثیر و تأثرات علوم و اخلاق بررسی میشود.

هدف فلسفه اخلاق تبیین پایههای علم اخلاق است تا بتوان پیامدهای انواع مکاتب اخلاقی را فهمید و دیدگاه اخلاقی صحیح را برگزید و با توجه به اینکه مکاتب اخلاقی، راه سعادت بشری را تبیین میکنند، شناخت آنان از اهمیت بالایی برخوردار است. بهعنوان مثال برخی مکاتب اخلاقی واقعگرا، شناختگرا، مطلقگرا، وحدتگرا محسوب میشوند و برخی مکاتب دیگر غیرواقعگرایی، ناشناختگرایی، نسبیگرایی و کثرتگرایی را ترویج میکنند و هر کدام از این پیامدها، آثاری را بر فرد و اجتماع تحمیل میکند مانند اینکه کشمکش میان مطلقگرایان و نسبیگرایان اخلاقی گاه مناقشه را از مباحث علمی فراتر برده، موجب شده طرفداران هریک از دو دیدگاه، دیگری را به اوصاف ناشایست متهم کنند. بهعنوان مثال، برخی مطلقگرایان، نسبیگرایی را تهدیدی در برابر حقیقت اخلاقی دانسته، معتقدند با تأیید نسبیگرایی، خواسته یا ناخواسته، به هر جنایتی بر ضد بشریت اعتبار داده میشود. برخی نسبیگرایان نیز مطلقگرایان را افراد غیربردباری معرفی میکنند که میخواهند جهان، یکنواخت و دیکتاتورمآبانه اداره شود. اینگونه کشمکشها نشان از اهمیت مباحث فلسفه اخلاق است.

مباحث فلسفه اخلاق زمانی اهمیت مضاعفی پیدا میکند که به اسلامیسازی علوم ارتباط پیدا کند و مبنای مباحث کاربردی مانند اخلاق کاربردی و حرفهای قرار گیرد؛ زیرا همانطور که مقام معظم رهبری فرمودند: «... نقص فلسفه ما این است که این ذهنیت امتداد سیاسی و اجتماعی ندارد. فلسفههای غربی برای همهی مسائل زندگی مردم، کم و بیش تکلیفی معین میکند: سیستم اجتماعی را معین میکند... . » پس اگر این فلسفه اخلاق در تبیین اخلاق کاربردی و حرفهای و... نفوذ کند و کارآیی خود را نشان دهد، اهمیتش مضاعف میشود. اگر اینگونه باشد سبک زندگی اخلاقی اسلامی بر شناخت فلسفه اخلاق مبتنی میشود. خلاصه آنکه توجه به تأثیرگذاری فلسفه اخلاق بر علوم دیگر مانند اخلاق، سیاست، حقوق و علوم تربیتی اهمیت آن را مضاعف میکند.

وجه تمایز فلسفه اخلاق با فلسفه علم اخلاق چیست؟

▪ همانطور که بیان شد فلسفه اخلاق به مبادی تصوری و تصدیقی علم اخلاق میپردازد؛ اما فلسفه علم اخلاق به رئوس ثمانیه علم اخلاق مانند تعریف علم اخلاق، پیشینه، اهمیت، روش، هدف و کاربرد آن میپردازد. پس میان مباحث فلسفه اخلاق و فلسفه علم اخلاق تمایز وجود دارد.

تاریخچهای از دانش فلسفه اخلاق را معرفی کنید.

▪ پیشینه فلسفه اخلاق را میتوان به دو بخش تقسیم کرد؛ مباحث فلسفه اخلاق بهصورت پراکنده در میان علوم دیگر مانند فلسفه یا کلام از قدمت طولانی برخوردار است؛ اما پیشینه فلسفه اخلاق منسجم و بهعنوان علم مستقل پیشینه چندان طولانیای ندارد؛ در بخش اول دستکم مباحثی از سقراط در یونان باستان مطرح شده است که وی درباره حسن و قبح ذاتی و شرعی و همچنین مطلقگرایی و نسبیگرایی اخلاقی اظهار نظر میکند. بعداز سقراط، افلاطون، ارسطو و دیگر اندیشمندان بهصورت متفرقه مباحث فلسفه اخلاقی را مطرح کرده اند تا زمان ایمانوئل کانت که وی کتابهای مستقلی درباره فلسفه اخلاق مینویسد و نظریه خود را در آن تبیین میکند مانند درسهای فلسفه اخلاق و بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق. بعداز او نیز افرادی مانند جورج ادوارد مور با نگاشتن کتب فلسفه اخلاقی مانند اخلاق و علم اخلاق به توسعه این علم همت میگمارند تا زمان حاضر که بهعنوان یک دانش مستقل و البته درجه دوم که پایه علم اخلاق محسوب میشود، در دانشگاههای جهان مطرح و بهعنوان یک رشته مستقل علمی به آن پرداخته میشود.

در جهان اسلام بهخصوص ایران نیز به این مباحث پرداخته شده است به طوریکه در میان اندیشمندان اسلامی میتوان مباحثی مانند رابطه علم اخلاق و علوم دیگر مانند فلسفه را مشاهده کرد که کندی اولین اندیشمندی محسوب میشود که به آن پرداخته است و بعداز او افرادی مانند اشاعره و عدلیه درباره ذاتی یا الهی و همچنین عقلی یا شرعی بودن حسن و قبح نزاع فلسفه اخلاقی داشتهاند؛ تا جاییکه فارابی به بسیاری از مباحث فلسفه اخلاقی در میان مباحث فلسفی خود بهصورت نظاممند و تاحدودی منسجم پرداخته است. ازاین رو، میتوان گفت اندیشمندان مسلمان در لایهلایه بحثهای مختلف فلسفی، کلامی و اصولی خود مباحث ارزندهای درباره برخی مسائل فلسفه اخلاق ارائه کردهاند. مباحثی مانند رابطه اخلاق و علوم، حکمت عملی و نظری، عقل عملی و نظری، حسن و قبح، جبر و اختیار، اراده، انگیزه و حقیقی یا اعتباری بودن مفاهیم فلسفی که شامل مفاهیم اخلاقی نیز میشود، بحثهایی هستند که در میان آنها، به مباحث فلسفه اخلاقی پرداخته شده است. اولین مباحث فلسفه اخلاقی در ایران که ترجمه کتب غربی نباشد و نظریهپردازی به حساب آید و از حد مقاله فراتر رود، مباحث فلسفه اخلاقی است که شهید مطهری بهصورت سخنرانی ایراد کردند و بعدا بهصورت کتاب فلسفه اخلاق ارائه شد؛ البته قبلاز جاپ این کتاب، کتبی وجود دارند که بخشی از آنها، فلسفه اخلاقی محسوب میشوند یا ترجمه کتب غربی هستند مانند ترجمه کتاب فلسفه اخلاق ژکس که در سال 1362 چاپ شده یا کتاب اخلاق نوشته اسپینوزا که توسط آقای منوچهر محمدی در سال 1364شمسی به فارسی ترجمه شده یا جزوه قانون اخلاق که به قلم غلامرضا رشید یاسمی در سال 1307 منتششر شده است؛ اما یا مثل جزوه قانون کمتر از بیست صفحه دارند و نمیتوان به آنها نام کتاب نهاد یا ترجمه کتب غربی هستند؛ اما کتاب فلسفه اخلاق شهید مطهری تألیفی و دارای نظریهپردازی فلسفه اخلاقی است و قبلاز چاپ کتب ترجمه ای، بهصورت سخنرانی ایراد شده، اگرچه بعداز کتب یادشده چاپ شده است.

چه ضرورتی برای آموزش فلسفه اخلاق وجود دارد؟

▪ با توجه به اهدافی که برای فلسفه اخلاق تشریح شد، تاحدودی بهصورت ضمنی اهمیت بلکه ضرورت آموزش فلسفه اخلاق مشخص شد؛ اما اگر بخواهیم مشخصتر بیان کنیم باید بگوییم مکاتب خلاف واقع با هدف تزریق آموزههای خود به انحای گوناگون در تلاش هستند افکار انسانها را به نفع خود تغییر دهند و اگر آموزش فلسفه اخلاق وجود نداشته باشد ما در قبال هجمههای آنها هیچ دفاعی نداریم بلکه توانایی هجمههای عقلانی بر آموزههای خلاف واقع آنها نیز نخواهیم داشت.

بهعبارت دیگر در صورتی که مباحث فلسفه اخلاق مطرح نشود، پایههای اخلاق تشریح نخواهد شد و اگر پایههای اخلاق بیان نشود، اخلاق از جاده خود منحرف و ضد اخلاق، به نام و عنوان اخلاق به جوامع تزریق خواهد شد. زیرا با دقت در مکاتب اخلاقی میتوان دریافت که برخی دیدگاهها در نفی یکدیگرند و گاهی با یکدیگر متناقض محسوب میشوند، گروهی واقعگرایی را ترویج میکنند و گروهی غیرواقعگرایی و اگر واقعیتی برای اخلاق تصویر نشود، پایههای ثابتی برای اخلاق نخواهد بود و اخلاق بر اساس سلیقه افراد یا جوامع متغیر تبیین میشود و نتیجه آن اضمحلال اخلاق به خصوص اخلاق اسلامی خواهد بود و با توجه به اینکه هدف اخلاق، سعادت انسانی است، در این صورت، سعادت انسانی محقق نمیشود و انسان در منجلاب شقاوت غرق خواهد شد؛ لذا با توجه به اهمیت هدف اخلاق که مهمترین هدف از افعال اختیاری و زندگی بشری است، تبیین راه وصول به آن ضروری مینماید و برای وصول به این هدف، باید فلسفه اخلاق آموزش یابد تا از طرفی بتوان از واقعگرایی اخلاقی دفاع کرد و بر غیرواقعگرایی اخلاقی هجمه عقلانی نمود و الا مکاتب غیرواقعگرایی با تزریق ایدههای خود به انحای گوناگون، افکار انسانها را تسخیر میکند و ما نه از مکتب اخلاقی مبتنی بر عقل خود دفاع کردهایم و نه به مکاتب خلاف واقع آنها هجمهای عقلانی داشتهایم.

یادگیری و مطالعه و پژوهش در فلسفه اخلاق چه فوایدی میتواند داشته باشد؟

▪ یادگیری و مطالعه و پژوهش در فلسفه اخلاق فواید ذیل را دارد:

الف) شناخت دیدگاه صحیح فلسفه اخلاقی

ب) تبیینهای گوناگون و متنوع برای دیدگاه صحیح فلسفه اخلاقی

ج) تکمیل مباحث گوناگون فلسفه اخلاقی که کمتر درباره آن تحقیق شده است.

د) پاسخ به شبهات متعلق به دیدگاه صحیح فلسفه اخلاقی

ه) نقد و بررسی دیدگاههای نادرست فلسفه اخلاقی

آیا فلسفه اخلاق مطلق است یا تنها مقید به مکتب و ادیان مختلف باشد؟

▪ پاسخ این سؤال با بحث رابطه اخلاق و دین مرتبط است که آیا نسبت اخلاق و دین متباین هستند یا ارتباط دارند و اگر مرتبط هستند، چه ارتباطی با هم دارند؛ فارغ از اختلافی که میان اندیشمندان در این بحث وجود دارد و کتب و مقالات گوناگونی در این زمینه نگاشته شده است که مشتاقان این بحث میتوانند به نمایههای کتابشناسی توصیفی فلسفه اخلاق جلد اول و جلد دوم نوشته اینجانب مراجعه کنند بالاخره مباحث فرادینی درباره اخلاق وجود دارد که در فلسفه اخلاق مطلق قابل طرح است از جمله همین مسئله رابطه اخلاق و دین که یکی از مباحث فلسفه اخلاق مطلق به حساب میآید.

نخست باید بدانیم منظور از فلسفه اخلاق مقید یا فلسفه اخلاق ادیان مانند فلسفه اخلاق اسلامی چیست؟ آیا فلسفه اخلاق اسلامی داریم؟ اگر فلسفه اخلاق با روش عقلی و نه نقلی به مبادی علم اخلاق میپردازد، پس قید اسلامی برای چیست؟ یکی از صوری که برای فلسفه اخلاق اسلامی میتوان ارائه کرد این است که به مبادی تصوری و تصدیقی علم اخلاق اسلامی میپردازد و با توجه به اینکه علم اخلاق اسلامی از علم اخلاق ادیان دیگر متمایز است مباحث مختص خود را دارد. با این بیان، قید اسلامی متعلق به فلسفه نیست بلکه متعلق به اخلاق است. مشترکات علم اخلاق ادیان نیز در فلسفه اخلاق مطلق بحث میشود مانند اینکه آیا وحی بهعنوان راه شناخت محسوب میشود یا خیر؟؛ پس مقصودمان از فلسفه اخلاق اسلامی این است که مکتب اخلاقی اسلام، یک مکتبی است که از طریق عقل میتوان مباحث پنجگانه ذیل را از آن استخراج کرد: معناشناسی مفاهیم و جملههای اخلاقی، هستی شناسی، معرفتشناسی و مباحث منطقی آنها و رابطه اخلاق و دین اسلام. این یکی توجیه درباره فلسفه اخلاق اسلامی است.

گاهی مقصود از فلسفه اخلاق اسلامی غیر از بیان فوق است. مانند اینکه گاهی منظور از فلسفه اخلاق اسلامی، مطالعات فلسفی درباره اخلاق اسلامی است یعنی حکمت احکام اخلاقی اسلام در این دانش بررسی میشود. مانند آنچه در عللالشرایع آمده است. یا گاهی منظور از فلسفه اخلاق اسلامی این است که به مبانی اخلاق اسلامی بپردازیم، مانند آنچه بهعنوان مبانی معرفتشناسانه، هستیشناسانه، روششناسانه و... مطرح است. البته میان مبانی و مبادی تمایز وجود دارد که همین سبب تمایز این تبیین با تبیین اول از فلسفه اخلاق اسلامی میشود. یکی از تفاوتهای مبانی و مبادی اخلاق در این است که مبانی اخلاق خارج از علم اخلاق هستند اما مبادی اخلاق، خارج علم اخلاق نیستند اگرچه بحث از آنها در خارج علم اخلاق صورت میگیرد؛ لذا در تعریف مبادی اخلاق گفتهاند: اجزائی از علم که پایههای نخستین علماند و اثبات مسائل علم بر آنها استوار است؛ از اینرو، میتوان گفت اعتقاد به وجود خدا از مبانی هستیشناسانه اخلاق اسلامی است، در حالیکه مبادی هستی شناسانه اخلاق اسلامی از مفاهیم تصوری و تصدیقی داخل علم اخلاق بحث میکند مانند اینکه جمله حاوی باید و خوب اخلاقی واقعنماست یا نه؟ گاهی منظور از فلسفه اخلاق اسلامی این است که جهان بینی و ایدئولوژی اسلامی تأثیراتی را در مباحث فلسفه اخلاق مطلق میگذارد مانند اینکه الف) موضوع جدید بحثی ارائه میکند یا ب) برخی موضوعات را دارای اهمیت بیشتری میداند ازاین رو اندیشمندان اسلامی به آن موضوعات بیشتر میپردازند. یا ج) منشأ استدلال جدید عقلانی برای مباحث فلسفه اخلاقی میشود. یا د) به وسیله مؤیداتی از وقوع مغالطات و اشتباهات عقلانی جلوگیری میکند. اما هیچکدام از موارد فوق روش عقلانی را حذف یا کمرنگ نمیکند بلکه به روش عقلی کمک میکند و همچنان ارزیابی با استدلال عقلی صورت میگیرد. البته این صورت اخیر با صورت اولی که اینجا مطرح شد قابل جمع و مقبول است.

اکنون درباره پرسش حضرتعالی میتوانیم پاسخ دهیم که فلسفه اخلاق مطلق یا مقید به ادیان داریم اما با توجه به تعریف از فلسفه اخلاق مطلق و مقید تبیین میشود. در هر صورت فلسفه اخلاق مطلق، فلسفه اخلاقی است که فارغ از دین، مذهب و... به مطالب علمی در این زمینه بپردازد.

آیا برای طلبهها آموزش فلسفه اخلاق اسلامی کفایت میکند یا باید با انواع دیگر آن نیز آشنایی داشته باشند؟

آشنایی با فلسفه اخلاق اسلامی فواید زیادی دارد، اما یادگیری فلسفه اخلاقهای دیگر مانند فلسفه اخلاق مطلق نیز ضرورت دارد؛ زیرا فلسفه اخلاق با تبیینهای مختلف، آثار گوناگونی را در پی دارد؛ به طوریکه برخی عقاید در فلسفه اخلاق، سبب نسبیگرایی اخلاقی، کثرتگرایی اخلاقی، شکگرایی اخلاقی و... میشوند که اضمحلال اخلاق را در پی خواهد داشت و سعادت بشری را که هدف خلقت است، مخدوش خواهد کرد و در مقابل، برخی اعتقادات در فلسفه اخلاق، سبب مطلقگرایی اخلاقی، وحدتگرایی و... میشوند؛ پس ضرورت دارد برای نجات انسانها از گرفتار شدن در شبهات برخی اندیشههای مخرب، افزون بر تبیین فلسفه اخلاق اسلامی، به خوبی بتوانیم شبهات موجود و ارائه شده به مکتب اخلاقی اسلام را پاسخ دهیم؛ زیرا پیامدهای مهمی از مکتبهای گوناگون حاصل میشود.

وظیفه طلبهای که توانایی تحقیق در این زمینه دارد این است که ضمن آشنایی با فلسفه اخلاق اسلامی، به فلسفه اخلاقهای دیگر از جمله فلسفه اخلاق مطلق نیز بپردازد تا بتواند با شبهات موجود در فضای علمی فلسفه اخلاق آشنا شود و برای دفاع از اخلاق اسلامی در فلسفه اخلاق اسلامی تلاش نماید. البته نباید به دفاع در این عرصه علمی اکتفا کرد بلکه باید اشکالات موجود در مکاتب فلسفه اخلاقی دیگر را برشمرد و علاوه بر پرورش آن اشکالها، بر کمیت آن اشکالها نیز افزوده شود تا بتوانیم علاوه بر دفاع از مکتب اخلاقی اسلام، اشکالهای مکاتب اخلاقی غیراسلامی را نیز بهصورت قاطع تبیین کنیم و دیگران را از وقوع در منجلاب مکاتب اخلاقی منحرف بازبداریم.

برای آموزش فلسفه اخلاق از کجا باید شروع کرد و مطالعه چه کتابهایی لازم است؟ در صورت امکان سیر مطالعاتی آن را بهصورت گام بهگام و مرحله به مرحله معرفی فرمایید.

▪ اگر بخواهیم سیر مطالعاتی فراگیری فلسفه اخلاق را بیان کنیم باید کتب فلسفه اخلاقی را درجهبندی کنیم؛ اول کتبی که روان نگاشته شدهاند و به بیشتر موضوعات فلسفه اخلاقی هرچند بهصورت گذرا پرداخته اند. دوم کتبی که به یکی از مسائل فلسفه اخلاقی پرداخته اند و با تفصیل بیشتری یک مسئله اصلی فلسفه اخلاق را توضیح دادهاند.

نخستین کتابی که برای فلسفه اخلاق پیشنهاد میشود کتاب دروس فلسفه اخلاق نگاشته آیتالله مصباح یزدی است که سخنرانیهای ایشان پیاده شده است؛ از ویژگیهای این کتاب، افزون بر دقت بالای نویسنده، روانی مطالب آن است. اما از ویژگیهای کتاب درسی برخوردار نیست و در بازار چاپ مجدد نشده و پیدا نمیشود اما در کتابخانههای بسیاری موجود است؛ آقای دکتر احمدحسین شریفی از کتاب یادشده، دو کتاب فلسفه اخلاق و نقد و بررسی مکاتب اخلاقی را مدون کرده است که این دو کتاب نیز از جهت شناختن کلیات مباحث فلسفه اخلاق و مکاتب فلسفه اخلاقی مفید به نظر میرسد یعنی برای یادگیری فلسفه اخلاق، در صورت نیافتن کتاب دروس فلسفه اخلاق، میتوان از کتاب فلسفه اخلاق استفاده کرد و برای فراگیری و بررسی دیدگاههای گوناگون اعم از اسلامی و غیراسلامی در این علم میتوان از کتاب نقد و بررسی مکاتب اخلاقی کمک گرفت.

از اندیشمندان بزرگ اسلامی که در فلسفه اخلاق دیدگاه خود راترویج کرده اند میتوان به کتاب حسن و قبح آیتالله سبحانی، مبادی اخلاق در قرآن آیتالله جوادی آملی، فلسفه اخلاق شهید مطهری اشاره کرد که برای محققان این رشته مفید به نظر میرسد.

در گام بعدی برای هر موضوع فلسفه اخلاقی باید کتابی معرفی شود که با توجه به گستره زیاد مباحث فلسفه اخلاق این کار دشوار به نظر میرسد؛ اما مشتاقان این مباحث میتوانند به کتابشناسی توصیفی فلسفه اخلاق نوشته اینجانب مراجعه کنند، این کتاب دو مجلد است که جلد اول به کتابهای فلسفه اخلاقی و جلد دوم به مقالات فلسفه اخلاقی میپردازد و نمایههای آخر کتاب، ارجاعات مفیدی را به مخاطبان ارائه میدهد که برای محققین هر موضوعی از فلسفه اخلاق، کتبی را معرفی میکند.

گاهی فراگیر و مشتاق این علم در حال مطالعه کتاب فلسفه اخلاقی به اصطلاحی برمی خورد که نمیخواهد کتابی درباره آن بخواند و فقط میخواهد بهصورت خلاصه مطلبی از این اصطلاح یاد گیرد و با آن آشنا شود. مرکز دایرةالمعارف علوم عقلی اسلامی برای حل این مشکل، یک کتابی را بهنام اصطلاحنامه فلسفه اخلاق منتشر کرده است که اکثر اصطلاحات فلسفه اخلاق در آن توضیح داده شده و افزون بر تبیین ارتباط هر اصطلاح با اصطلاح مشابهش، نمودار اصطلاحات نیز ترسیم شده است که نرمافزار آن نیز همراه با کتاب فروخته میشود. به نظر میرسد معرفی چند کتاب که مباحث اصلی فلسفه اخلاق را تشریح کردهاند مفید باشد تا مشتاقان این دانش، از این کتب بهرهمند شوند.

بحث واقعگرایی اخلاقی از مباحث پایهای و اصلی فلسفه اخلاقی به حساب میآید که خیلی از پیامدهای فلسفه اخلاقی با مشخص شدن مسائل این حوزه، تعیین تکلیف میشوند؛ لذا برای این حوزه، کتاب فلسفه اخلاق مجتبی مصباح معرفی میشود که با بیانی جذاب افزون بر دیگر مباحث فرااخلاقی، واقعگرایی اخلاقی را نیز بهخوبی اثبات کرده است و این کتاب در دورههای طرح ولایت تدریس میشود و بنیاد اخلاق کتاب مفصلتر از آن از همین نویسنده برای محققین مفید به نظر میرسد.

با توجه به اینکه مفاهیم اخلاقی در فلسفه اخلاق به دو قسم مفاهیم ارزشی (خوب و بد، درست و نادرست) و مفاهیم لزومی (باید و نباید و وظیفه) تقسیم میشوند؛ کتاب خوب چیست و بد کدام است؟» نوشته آقای دکتر احمدحسین شریفی برای مفاهیم ارزشی خوب و بد و کتاب باید اخلاقی از دیدگاه اندیشمندان اسلامی نوشته اینجانب برای مفاهیم لزومی باید و نباید معرفی میشود. کسانی که در معرفتشناسی بهدنبال بحث اطلاق و نسبیت اخلاقی هستند کتاب مطلقگرایی در اخلاق نوشته آقای محمد میرهاشمی شروع خوبی در این موضوع به حساب میآید و درباره مباحث منطقی میتوان کتاب مسئله باید و هست آقای دکتر محسن جوادی را معرفی کرد که این بحث را از جنبههای مختلف مورد بررسی قرار داده است.

درباره مباحث رابطه اخلاق و علوم نیز کتب زیادی وجود دارد اما کتاب رابطه دین و اخلاق نوشته آقای محمد عالمی، دیدگاهها را در این زمینه جمعآوری کرده است و کتاب تأثیر اخلاق در اجتهاد که مصاحبههای جمعآوری شده توسط آقای سعید ضیائی است، کتب مفیدی به نظر میرسند. درباره رابطه اخلاق و علوم مقالات بسیاری وجود دارند که با مراجعه به نمایههای کتابشناسی توصیفی فلسفه اخلاق میتوان به موضوع موردنظر دسترسی پیدا کرد و بسیاری از موضوعات فلسفه اخلاقی هنوز جای تحقیق دارند که امیدواریم محققان حوزوی با ورود به این حوزه بر غنای این علم بیافزایند.

این فرآیند بیشتر درباره مباحث فلسفه اخلاق در قلمرو فرااخلاق بود، البته برای تبیین مکاتب اخلاقی هم کتاب معرفی شد که بیشتر حیث اخلاق هنجاری پیدا میکند؛ درباره کتب اخلاق کاربردی و اخلاق حرفهای و علوم مرتبط با فلسفه اخلاق بحثی نشد زیرا این علوم ذیل اخلاق هنجاری مطرح میشوند، نه فلسفه اخلاق؛ ازاینرو کتابی در این زمینه معرفی نشد؛ اما خوب است برای آشنایی با اخلاق کاربردی و احلاق حرفهای نیز کتاب معرفی شود؛ مثلا کتاب اخلاق حرفهای نوشته احد فرامرز قراملکی، کتاب آیین زندگی (اخلاق کاربردی) نوشته دکتر احمدحسین شریفی، اخلاق کاربردی نوشته جمعی از نویسندگان (احمد دبیری، محمدتقی اسلامی و مهدی علیزاده) و همچنین کتاب دانشنامه اخلاق کاربردی که مجموعه مقالات و از جدیدترین اثر اخلاق کاربردی به حساب میآید، میتوان نام برد.


خروج




شنبه ١٨ مرداد ١٣٩٩
جستجوی وب
کانال تلگرام
با افق حوزه به روز باشید
با
کانال تلگرام